علت سوزش مقعدی بعد و هنگام دفع | درمان خانگی + بهترین پماد

سوزش مقعدی چیست؟

سوزش مقعدی در واقع نوعی احساس ناخوشایند گرما، سوزش یا حتی درد تیز در ناحیه مقعد است که شدت آن از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است. برخی این حس را شبیه سوختگی سطحی توصیف می کنند و برخی دیگر آن را دردی عمیق تر و فشارنده می دانند.

نکته ای که کمتر به آن توجه می شود این است که سوزش پوست اطراف مقعد با درد داخل کانال مقعد دو موضوع کاملا متفاوت هستند، هرچند اغلب با هم اشتباه گرفته می شوند. سوزش سطحی معمولا به دلیل تحریک، حساسیت یا عفونت پوستی ایجاد می شود و بیشتر شبیه خارش و گرگرفتگی است، در حالی که دردی که از عمق کانال مقعد احساس می شود بیشتر با مشکلاتی مانند فیشر یا بواسیر داخلی مرتبط است و معمولا شدیدتر توصیف می شود.

این سوزش به ندرت به تنهایی ظاهر می شود. خارش مقعدی شدید مداوم، درد هنگام نشستن طولانی مدت، خونریزی خفیف روی دستمال توالت یا سطح مدفوع و احساسی شبیه وجود یک زخم یا ترک کوچک در ناحیه، از جمله نشانه هایی هستند که معمولا همراه این سوزش دیده می شوند. توجه به این که کدام یک از این علائم بیشتر خودنمایی می کند، می تواند سرنخ خوبی برای تشخیص علت اصلی باشد.

علت سوزش مقعد چیست؟

سوزش مقعد به ندرت بدون دلیل مشخص اتفاق می افتد و در بیشتر موارد، ریشه در یکی از عوامل زیر دارد. برخی از این علت ها کاملا ساده و قابل مدیریت در خانه هستند، اما برخی دیگر نیاز به بررسی دقیق تر پزشکی دارند. در ادامه به مهم ترین دلایلی که می توانند باعث این سوزش شوند اشاره می کنیم، از جمله چند نکته که معمولا در منابع دیگر کمتر به آن ها پرداخته شده است.

فیشر یا شقاق مقعد

یکی از شایع ترین دلایل سوزش شدید هنگام و بعد از دفع، وجود یک ترک کوچک در پوست کانال مقعد است که به آن فیشر یا شقاق مقعدی گفته می شود.

این ترک معمولا در اثر عبور مدفوع سفت یا حجیم ایجاد می شود و سوزشی شبیه بریدگی با تیغ ایجاد می کند که گاهی تا چند ساعت پس از دفع هم ادامه دارد. در بسیاری از موارد، همین ترک کوچک به تنهایی باعث می شود عضله اسفنکتر به صورت انعکاسی منقبض شود و همین انقباض، خودش سوزش را طولانی تر می کند.

بواسیر یا هموروئید

بواسیر یا تورم رگ های ناحیه مقعد نیز از علت های رایج سوزش و خارش است. هموروئید خارجی معمولا با تورم قابل لمس، سوزش و گاهی خونریزی همراه است، در حالی که هموروئید داخلی بیشتر با احساس افتادگی یا فشار در ناحیه شناخته می شود تا سوزش مستقیم و آشکار.

نکته قابل توجه این است که هموروئید داخلی گاهی فقط با ترشح مخاطی خفیف خودش را نشان می دهد و همین ترشح، پوست اطراف مقعد را تحریک و ملتهب می کند.

عفونت قارچی یا باکتریایی

رطوبت و گرمای طبیعی این ناحیه، محیط مناسبی برای رشد قارچ ها به خصوص کاندیدا فراهم می کند. این نوع عفونت معمولا با خارش شدید همراه است که ممکن است در طول شب تشدید شود.

مصرف آنتی بیوتیک ها می تواند تعادل طبیعی میکروب های پوست و روده را به هم بزند و زمینه را برای رشد بیش از حد قارچ فراهم کند، حتی اگر آنتی بیوتیک برای درمان مشکلی کاملا بی ربط تجویز شده باشد.

تحریک پوستی ناشی از شست و شوی نادرست

برخلاف تصور رایج، شست و شوی بیش از حد یا استفاده مکرر از دستمال مرطوب های معطر می تواند لایه محافظ طبیعی پوست را از بین ببرد و باعث تحریک و سوزش شود. بسیاری از افراد برای رفع سوزش، دفعات شست و شو را بیشتر می کنند، در حالی که همین کار می تواند مشکل را تشدید کند و به یک چرخه معیوب تبدیل شود.

استفاده از صابون‌ های قوی یا پاک کردن بیش از حد و با فشار زیاد می‌ تواند پوست اطراف مقعد را تحریک کند.

منبع: Mayo Clinic

حساسیت غذایی

برخی خوراکی ها مانند فلفل، غذاهای تند، مرکبات، قهوه و گوجه فرنگی می توانند در برخی افراد باعث تحریک پوست ناحیه مقعد هنگام دفع شوند. این حساسیت در همه افراد یکسان نیست و معمولا با کاهش مصرف همان ماده غذایی خاص، به مرور علائم هم بهبود پیدا می کند.

یک روش ساده برای شناسایی این نوع سوزش، نوشتن یک یادداشت کوتاه از غذاهای مصرفی چند روز قبل از بروز علائم است، چون خیلی وقت ها الگوی تکرار شونده ای بین یک ماده غذایی خاص و سوزش بعدی دیده می شود.

اسهال یا یبوست مزمن

تماس مکرر پوست با مدفوع در اسهال، یا فشار و کشش بیش از حد در یبوست، هر دو می توانند به پوست حساس ناحیه مقعد آسیب بزنند و سوزش ایجاد کنند. این دو حالت کاملا متضاد، از نظر تاثیر روی پوست مقعد شباهت زیادی به هم دارند.

رطوبت، تعریق و لباس زیر نامناسب

نشستن طولانی مدت، پوشیدن لباس زیر تنگ یا از جنس نایلون و تعریق زیاد در فصل گرما، رطوبت را در این ناحیه حبس می کند. این رطوبت مداوم پوست را نرم و آسیب پذیرتر می کند و زمینه سوزش و حتی عفونت را فراهم می سازد، به خصوص در افرادی که ساعت های طولانی پشت میز کار می نشینند.

بیماری های زمینه ای مانند دیابت

در برخی افراد، سوزش مکرر و عود کننده مقعد می تواند نشانه ای از یک بیماری زمینه ای مانند دیابت باشد، چون قند خون بالا زمینه را برای عفونت های قارچی راحت تر فراهم می کند.

اگر سوزش بدون دلیل مشخص و به طور مکرر تکرار می شود، بررسی این احتمال هم می تواند مفید باشد، البته تشخیص قطعی تنها با آزمایش پزشکی امکان پذیر است. در چنین مواردی، معمولا سوزش مقعد تنها نشانه نیست و علائمی مانند تشنگی زیاد یا خستگی غیرعادی هم ممکن است هم زمان دیده شوند.

اسپاسم عضلانی و استرس

موردی بعدی، ارتباط بین استرس، اضطراب و انقباض ناخودآگاه عضله اسفنکتر مقعد است.

این انقباض می تواند حتی بدون وجود زخم یا فیشر مشخص، دردی سوزشی و گاهی گرفتگی مانند ایجاد کند که به آن اسپاسم مقعدی گفته می شود و معمولا با روش های آرام سازی بهبود پیدا می کند. جالب است که بسیاری از افراد در دوره های پراسترس زندگی خود، افزایش این نوع ناراحتی را گزارش می کنند، بدون اینکه هیچ تغییری در رژیم غذایی یا بهداشت خود داده باشند.

سوزش مقعد هنگام مدفوع نشانه چیست؟

وقتی سوزش دقیقا هم زمان با عبور مدفوع اتفاق می افتد، معمولا سرنخ خوبی برای تشخیص علت است. این نوع سوزش بیشتر به آسیب مکانیکی یا فشار مستقیم روی بافت کانال مقعد مربوط می شود تا مشکلات پوستی سطحی.

توجه به زمان دقیق شروع سوزش نسبت به لحظه دفع، می تواند تفاوت مهمی در تشخیص ایجاد کند. در ادامه رایج ترین حالت هایی که ممکن است پشت این سوزش لحظه ای باشند آورده شده است.

• احساس بریدگی یا تیغ زدگی که معمولا نشانه فیشر یا شقاق تازه مقعد است

• سوزش همراه با احساس فشار یا سنگینی که می تواند به بواسیر یا هموروئید مربوط باشد

• دردی شدید که فرد را از دفع بعدی هم می ترساند و بیشتر در فیشرهای مزمن دیده می شود

• سوزش خفیف و قابل تحمل که معمولا با مدفوع سفت یا حجم زیاد مدفوع مرتبط است

• سوزشی که همراه با خارش است و احتمال درگیری پوستی یا قارچی را بالا می برد

• سوزشی که فقط در روزهای خاصی ظاهر می شود و ممکن است با غذای مصرف شده در همان روز مرتبط باشد

شدت، محل دقیق و مدت زمان این سوزش، اطلاعات ارزشمندی برای تشخیص در اختیار پزشک قرار می دهد، حتی اگر خود فرد نتواند علت را با اطمینان کامل حدس بزند. توجه به این که آیا سوزش هر بار به یک شکل تکرار می شود یا هر بار متفاوت است، هم می تواند در تشخیص کمک کننده باشد.

درمان خانگی سوزش مقعد هنگام مدفوع

برای کاهش سوزش لحظه دفع، چند اقدام ساده خانگی می تواند کمک زیادی کند، البته اگر علت اصلی جدی نباشد و صرفا التهاب خفیف در کار باشد. این روش ها جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیستند، اما می توانند در کنار مراقبت اصلی مفید باشند.

افزایش فیبر و آب در رژیم غذایی

مصرف کافی فیبر از منابعی مانند سبزیجات، میوه ها و غلات کامل، همراه با نوشیدن آب کافی در طول روز، مدفوع را نرم تر می کند و فشار روی بافت مقعد هنگام دفع را کاهش می دهد. این ساده ترین و در عین حال موثرترین اقدام برای بسیاری از افراد است.

حمام نشیمنی با آب ولرم

نشستن در آب ولرم به مدت ده تا پانزده دقیقه، به خصوص بعد از دفع، می تواند به شل شدن عضله اسفنکتر و کاهش سوزش کمک کند. این روش یکی از توصیه های رایج پزشکان برای مدیریت ناراحتی های خفیف این ناحیه است.

پرهیز از فشار و نشستن طولانی روی توالت

فشار آوردن بیش از حد یا نشستن طولانی مدت روی توالت، حتی اگر مدفوع نرم باشد، می تواند به بافت حساس مقعد آسیب بزند. بهتر است در صورت نیاز به فشار زیاد، چند دقیقه صبر کرد و دوباره تلاش کرد.

استفاده از دستمال توالت نرم و بدون عطر

دستمال های مرطوب معطر و برخی دستمال توالت های زبر می توانند تحریک را بیشتر کنند. استفاده از دستمال نرم و در صورت امکان شست و شو با آب ولرم به جای دستمال کشیدن، گزینه ملایم تری است.

خشک نگه داشتن ناحیه بعد از شست و شو

بعد از شست و شو، خشک کردن کامل و ملایم ناحیه با حوله نرم یا حتی خشک کردن با هوای ولرم، از باقی ماندن رطوبت و تشدید سوزش جلوگیری می کند.

استفاده از ژل نرم کننده موضعی در افراد مستعد یبوست

در کسانی که به طور مکرر دچار مدفوع سفت می شوند، استفاده از یک ژل نرم کننده مخصوص همین منظور، پیش از دفع، می تواند اصطکاک و آسیب لحظه ای به بافت کانال مقعد را کاهش دهد.

سوزش مقعدی بعد از دفع نشانه چیست؟

گاهی سوزش نه در لحظه دفع، بلکه دقایقی تا حتی ساعت ها بعد از آن ظاهر می شود یا ادامه پیدا می کند. این الگوی زمانی معمولا نشانه یکی از موارد زیر است.

1. باقی ماندن ذرات مدفوع یا رطوبت روی پوست تحریک شده

2. اسپاسم عضله اسفنکتر مقعد که می تواند دقایقی تا حتی چند ساعت طول بکشد

3. وجود فیشر مزمن که بعد از کشیده شدن، دردی سوزشی و پس لرزه مانند ایجاد می کند

4. واکنش پوست به صابون یا مواد شوینده استفاده شده در شست و شوی بعد از دفع

5. التهاب هموروئیدی که با فشار دفع تحریک شده و بعد از آن هم باقی می ماند

6. خشکی بیش از حد پوست ناحیه در اثر شست و شوی مکرر با آب و صابون در طول روز

طبق گفته دکتر عاطفه دهقانی تفتی باید بدانید که که سوزش طولانی مدت بعد از دفع، به خصوص وقتی با انقباض یا گرفتگی همراه باشد، بیشتر از آنچه تصور می شود به اسپاسم عضلانی مربوط است تا آسیب بافتی تازه. به همین دلیل، در برخی موارد حتی بعد از بهبود ظاهری زخم یا فیشر، این سوزش برای مدتی ادامه پیدا می کند و این لزوما به معنی عود مشکل نیست.

برخی افراد هم گزارش می دهند که این سوزش دیر هنگام، در روزهایی که استرس یا خستگی بیشتری داشته اند، محسوس تر بوده است.

درمان خانگی سوزش مقعدی بعد از دفع

برای سوزشی که بعد از دفع باقی می ماند، تمرکز اصلی باید روی آرام کردن عضله و پاک سازی ملایم ناحیه باشد، نه فشار آوردن بیشتر یا شست و شوی مکرر.

شست و شوی ملایم به جای پاک کردن با دستمال

به جای کشیدن مکرر دستمال توالت، شست و شو با آب ولرم و خشک کردن ملایم، هم موثرتر است و هم تحریک کمتری برای پوست حساس این ناحیه ایجاد می کند.

کمپرس سرد کوتاه مدت

قرار دادن یک کمپرس سرد و تمیز، پیچیده شده در پارچه نازک، برای چند دقیقه روی ناحیه می تواند به کاهش موقت سوزش و التهاب کمک کند.

تمرین های آرام سازی عضلات لگن

تنفس عمیق و شل کردن آگاهانه عضلات لگن و باسن بعد از دفع، می تواند اسپاسم عضله اسفنکتر را زودتر از بین ببرد و مدت زمان سوزش را کوتاه تر کند. این نکته ای است که کمتر در راهنماهای معمول به آن اشاره می شود.

پرهیز از خاراندن ناحیه

هر چقدر هم سوزش همراه با خارش باشد، خاراندن مکرر چرخه ای از تحریک بیشتر و التهاب ایجاد می کند که به آن چرخه خارش و خراش گفته می شود. کنترل این واکنش، به بهبود سریع تر ناحیه کمک زیادی می کند.

پوشیدن لباس زیر نخی و گشاد بلافاصله بعد از دفع

لباس زیر تنگ یا از جنس مصنوعی، بلافاصله بعد از دفع، رطوبت باقی مانده را در ناحیه حبس می کند و سوزش را طولانی تر می کند. انتخاب لباس زیر نخی و کمی گشادتر، اجازه می دهد پوست این ناحیه راحت تر نفس بکشد.

درمان سوزش مقعد (برای حالات دیگر)

سوزش مقعد همیشه با دفع ارتباط مستقیم ندارد و در برخی افراد، این ناراحتی در طول روز، هنگام نشستن طولانی مدت، شب هنگام خواب یا حتی بدون هیچ محرک مشخصی ظاهر می شود. در این حالت ها، رویکرد درمانی کمی متفاوت است و بیشتر باید روی شناسایی و حذف عامل تحریک کننده مداوم تمرکز کرد.

اگر سوزش بیشتر شبیه خارش مداوم و بدتر شونده در شب باشد، احتمال درگیری قارچی یا حساسیت پوستی بالاتر می رود و معمولا کرم های ضد قارچ بدون نسخه، طبق راهنمایی داروخانه یا پزشک، می توانند کمک کننده باشند. در مقابل، اگر سوزش بیشتر با نشستن طولانی روی صندلی یا در ماشین بدتر می شود، تغییر وضعیت نشستن، استفاده از بالشتک مخصوص و پوشیدن لباس زیر نخی و گشاد می تواند تفاوت محسوسی ایجاد کند.

در مواردی که هیچ عامل ظاهری پیدا نمی شود، بررسی محصولات بهداشتی مورد استفاده اهمیت زیادی دارد. تعویض صابون معطر با یک شوینده ملایم و بدون رایحه، یا حتی تغییر برند دستمال توالت، گاهی به تنهایی مشکل را حل می کند. همچنین بهتر است از شست و شوی بیش از حد یا استفاده مکرر از اسپری ها و پودرهای خوشبوکننده در این ناحیه پرهیز شود، چون این محصولات به جای درمان، اغلب لایه محافظ طبیعی پوست را ضعیف تر می کنند.

در افرادی که سوزش به طور مکرر و بدون دلیل مشخص برمی گردد، بررسی عواملی مانند دیابت، تغییرات هورمونی یا حتی مصرف طولانی مدت برخی داروها هم می تواند مفید باشد. البته این موضوع نیاز به بررسی دقیق تر پزشکی دارد و نمی توان آن را با اطمینان کامل در خانه تشخیص داد.

در کنار همه این نکات، چند عادت کلی هم در پیشگیری از عود سوزش مقعد نقش دارند. فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و پرهیز از نشستن یکنواخت و طولانی مدت، جریان خون ناحیه لگن را بهتر می کند و از تجمع فشار روی بافت مقعد جلوگیری می کند. همچنین بهتر است عادت به فشار آوردن هنگام دفع یا به تعویق انداختن مکرر نیاز به دستشویی، که هر دو می توانند در درازمدت به این ناحیه آسیب بزنند، به مرور اصلاح شود.

برای سوزش مقعد چه پمادی خوب است؟

انتخاب پماد مناسب کاملا به علت اصلی سوزش بستگی دارد و استفاده نادرست از یک پماد، گاهی می تواند مشکل را بدتر هم بکند. به همین دلیل بهتر است پیش از خرید هر پمادی، حتی محصولات بدون نسخه، با داروخانه یا پزشک مشورت شود. در جدول زیر خلاصه ای از دسته های رایج پمادهای مورد استفاده برای سوزش مقعد آورده شده است.

در استفاده از هر پمادی، چند نکته کلی را نباید فراموش کرد. بهتر است پیش از هر بار استفاده، ناحیه کاملا تمیز و خشک باشد و پماد فقط با یک لایه نازک روی پوست پخش شود، نه لایه ضخیم.

اگر بعد از سه تا پنج روز استفاده منظم، هیچ بهبودی احساس نشد یا سوزش بیشتر شد، بهتر است مصرف قطع و موضوع با پزشک در میان گذاشته شود، چون ادامه خودسرانه مصرف برخی پمادها، به خصوص انواع حاوی کورتون، می تواند در درازمدت پوست را نازک تر و حساس تر کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

بیشتر موارد سوزش مقعد خفیف هستند و با مراقبت های ساده خانگی در عرض چند روز بهبود پیدا می کنند. اما در برخی شرایط، مراجعه به پزشک اهمیت بیشتری پیدا می کند و بهتر است آن را به تعویق نینداخت.

1. سوزش بیش از یک تا دو هفته ادامه داشته باشد و بهتر نشود

2. خونریزی مکرر یا نسبتا زیاد همراه با دفع مشاهده شود

3. درد به قدری شدید باشد که فرد از دفع کردن اجتناب کند

4. تب، ترشح چرکی یا تورم غیرعادی همراه سوزش دیده شود

5. سوزش با وجود مراقبت های خانگی مکرر، دوباره و دوباره عود کند

6. تغییر ناگهانی در الگوی دفع یا شکل مدفوع هم زمان با سوزش رخ دهد

7. سوزش در فردی با سابقه دیابت یا ضعف سیستم ایمنی رخ دهد و به سرعت بهبود نیابد

لازم نیست همه این موارد با هم اتفاق بیفتد. حتی یکی از این نشانه ها هم کافی است تا مراجعه به پزشک را در اولویت قرار دهید، چون تشخیص زودهنگام معمولا درمان را هم ساده تر و سریع تر می کند.

در نهایت، سوزش مقعد در اغلب موارد نشانه یک مشکل جدی نیست و با کمی توجه به عادت های روزانه، تغذیه و بهداشت مناسب قابل کنترل است. توجه به الگوی زمانی سوزش، یعنی این که دقیقا چه زمانی و چگونه ظاهر می شود، کمک زیادی به تشخیص علت اصلی آن می کند. اگر با وجود مراقبت های ساده، سوزش ادامه پیدا کرد یا با علائم هشدار دهنده دیگری همراه شد، مراجعه به پزشک بهترین و مطمئن ترین قدم بعدی است.