خارش مقعدی نشانه چیست؟ | علت‌ها + درمان خانگی

خارش مقعدی چیست؟

خارش مقعدی یا به اصطلاح پزشکی پروریتوس آنی به احساس سوزش، خارش یا ناراحتی در پوست اطراف مقعد گفته می شود.

این حس گاهی خفیف و گذراست، مثلا بعد از یک وعده غذایی تند، و گاهی به شکل خارش مقعد شدید و مزمن ظاهر می شود که حتی با استراحت و مراقبت های ساده هم از بین نمی رود. پوست این ناحیه بسیار نازک و حساس است و به همین دلیل زودتر از خیلی نقاط دیگر بدن دچار تحریک، خشکی یا التهاب می شود.

متخصصان پوست و گوارش معمولا خارش مقعدی را به دو دسته تقسیم می کنند؛ نوع اولیه که علت مشخص پزشکی ندارد و نوع ثانویه که ناشی از یک بیماری زمینه ای است. در بسیاری از افراد این خارش موقتی است و با تغییر ساده در شیوه زندگی برطرف می شود، اما در برخی موارد نشانه یک مشکل جدی تر است که بهتر است نادیده گرفته نشود.

خارش مقعدی یک مشکل شایع است و اگرچه ممکن است برای بسیاری از افراد موضوعی خجالت‌ آور باشد، اما در بیشتر موارد با پیدا کردن علت و مراقبت مناسب قابل کنترل است. مهم‌ ترین قدم این است که علت اصلی خارش، مانند تحریک پوستی، هموروئید، عفونت یا مشکلات پوستی مشخص شود.

با اقتباس از توضیحات دکتر Stephanie Hansel ، متخصص گوارش در Mayo Clinic

خارش مقعدی نشانه چیست؟

علت خارش مقعدی همیشه یکسان نیست و بخشی از این تفاوت به جنسیت، آناتومی و تغییرات هورمونی بدن برمی گردد.

در زنان، نزدیکی آناتومیک واژن و مقعد باعث می‌ شود برخی مشکلات ناحیه تناسلی یا محصولات بهداشتی، گاهی پوست اطراف مقعد را تحریک کنند. در حالی که در مردان عوامل دیگری مثل تعریق، فعالیت بدنی و نوع پوشاک نقش پررنگ تری دارند. دانستن این تفاوت ها کمک می کند سریع تر بفهمید احتمالا خارش شما از کجا می آید و چه زمانی باید جدی ترش بگیرید.

در زنان ، خارش مقعدی می تواند نشانه چند مسئله متفاوت باشد که برخی از آن ها مستقیما به مقعد ربطی ندارند اما به این ناحیه هم تسری پیدا می کنند:

• عفونت قارچی واژن یا مقعد که معمولا با خارش و ترشح همراه است

• تغییرات هورمونی دوران یائسگی که پوست را خشک و حساس تر می کند

• حساسیت به شوینده های بهداشتی، نوار بهداشتی یا دستمال مرطوب معطر

• بیماری های پوستی ناحیه تناسلی مثل لیکن اسکلروزوس

• بارداری و افزایش ترشحات یا فشار روی عروق لگن

• بی اختیاری خفیف ادرار یا افزایش رطوبت این ناحیه

در مردان اما تصویر کمی متفاوت است. خارش مقعدی در آقایان بیشتر با عادت های بهداشتی، نوع پوشاک و فعالیت بدنی گره خورده است، هرچند بیماری های زمینه ای هم می توانند نقش داشته باشند:

• بواسیر داخلی یا خارجی که با نشت مخاط باعث تحریک پوست می شود

• تعریق زیاد، به خصوص در ورزشکاران یا افرادی که پوشاک تنگ می پوشند

• عفونت قارچی ناحیه کشاله ران که به مقعد هم گسترش پیدا می کند

• اصلاح موهای این ناحیه و تحریک پوست بعد از آن

• باقی ماندن رطوبت یا مواد شوینده بعد از رابطه جنسی

• بیماری های زمینه ای مثل دیابت که حساسیت پوست را بالا می برد

به طور کلی اگر این خارش با علائمی مثل خونریزی از مقعد ، درد یا تورم همراه باشد، بهتر است آن را جدی تر بررسی کنید که در ادامه بیشتر به آن می پردازیم.

علت خارش مقعدی

وقتی صحبت از علت خارش مقعدی می شود، فهرست بلندی از عوامل مطرح هستند؛ از یک لکه ساده رطوبت تا یک بیماری پوستی مزمن.

در برخی افراد این خارش نتیجه یک عادت روزمره ساده مثل تمیز کردن نادرست بعد از دفع است و در برخی دیگر ریشه در یک بیماری زمینه ای مثل دیابت یا اختلال تیروئید دارد. برای همین بهتر است علت را بر اساس گروه سنی و جنسیت جداگانه بررسی کنیم، چون عامل ایجاد کننده خارش در یک زن باردار قطعا با علت خارش در یک کودک خردسال فرق دارد.

علت خارش مقعدی در زنان

در زنان، ساختار آناتومیک بدن و مجاورت مستقیم مقعد با واژن باعث می شود ترشحات، عفونت ها و حتی محصولات بهداشتی راحت تر به این ناحیه منتقل شوند. مهم ترین عوامل شناخته شده عبارتند از:

1. عفونت قارچی کاندیدا که معمولا با ترشح سفید رنگ و خارش همراه است

2. واژینوز باکتریایی که می تواند بوی نامطبوع هم ایجاد کند

3. خشکی پوست ناشی از افت استروژن در دوران یائسگی

4. استفاده از اسپری، پودر یا دستمال مرطوب معطر ناحیه تناسلی

5. بیماری های پوستی مثل لیکن اسکلروزوس یا اگزما

6. تعریق زیاد ناشی از پوشیدن شلوار تنگ یا لباس زیر غیر نخی

علت خارش مقعدی در مردان

در مردان، بیشتر موارد خارش مقعدی به دلایل مکانیکی و بهداشتی برمی گردد، نه هورمونی. بواسیر یکی از شایع ترین علت هاست، چون بافت اضافی و نشت مخاطی که ایجاد می کند پوست اطراف مقعد را دائم مرطوب و تحریک نگه می دارد.

تعریق زیاد، به خصوص در فصل تابستان یا بعد از ورزش، هم عاملی شایع است، مخصوصا در کسانی که لباس های تنگ و غیر تنفس پذیر می پوشند. عفونت های قارچی که از ناحیه کشاله ران شروع می شوند نیز اغلب به راحتی به سمت مقعد گسترش پیدا می کنند.

برخی مردان هم به دلیل اصلاح نامناسب موهای این ناحیه یا استفاده از ژل و کف اصلاح دچار تحریک پوستی می شوند. در موارد کمتر شایع، بیماری هایی مثل دیابت کنترل نشده هم می تواند زمینه خارش مزمن را فراهم کند.

علت خارش مقعدی در کودکان و تفاوت آن با دلیل ایجاد خارش در بزرگسالان

خارش مقعدی در کودکان معمولا دلایل ساده تر و کمتر پیچیده ای نسبت به بزرگسالان دارد، هرچند گاهی والدین آن را با نگرانی زیاد اشتباه می گیرند.

شایع ترین علت خارش شبانه در کودکان، عفونت انگل کرمک است؛ وقتی کودک خواب است، ماده کرم برای تخم گذاری به لبه مقعد می آید و خارش شدیدی ایجاد می کند. برای اینکه تفاوت علت ها در دو گروه سنی روشن تر شود، جدول زیر می تواند کمک کننده باشد.

همانطور که در جدول مشخص است، در کودکان علت خارش بیشتر عفونی و بهداشتی است و به ندرت ریشه هورمونی یا بیماری مزمن دارد، در حالی که در بزرگسالان طیف علت ها بسیار گسترده تر است و بیماری های زمینه ای را هم شامل می شود. به همین دلیل اگر خارش کودک شما بیشتر از چند شب ادامه داشت یا با بی خوابی و بی قراری همراه بود، بهتر است نمونه مدفوع یا معاینه توسط پزشک کودکان انجام شود.

علت خارش مقعد بعد از دفع مدفوع

خیلی ها متوجه می شوند خارش مقعدشان دقیقا بعد از اجابت مزاج شدیدتر می شود و این کاملا با علتی که پشت آن هست قابل توضیح است. باقی ماندن ذرات ریز مدفوع روی پوست، حتی بعد از تمیز کردن با دستمال توالت معمولی، می تواند پوست حساس این ناحیه را تحریک کند.

استفاده از دستمال توالت خشن یا معطر هم همین اثر را تشدید می کند. در افرادی که بواسیر یا شقاق مقعدی دارند، فشار دفع باعث نشت مخاط یا خون کمی می شود که خودش عاملی برای خارش بعد از دفع است.

باید توجه داشته باشید که شست و شوی بیش از حد با آب و صابون قوی بعد از هر بار دفع، برخلاف تصور رایج، می تواند لایه محافظ طبیعی پوست را از بین ببرد و خارش را بدتر کند.

دلیل خارش باسن در بارداری

بارداری یکی از دوره هایی است که خیلی از زنان برای اولین بار با خارش مقعدی مواجه می شوند و این موضوع معمولا ربطی به بی توجهی به بهداشت ندارد، بلکه نتیجه مستقیم تغییرات فیزیولوژیک بارداری است. مهم ترین دلایل آن عبارتند از:

1. افزایش فشار رحم روی عروق لگن و ایجاد یا تشدید بواسیر

2. تغییرات هورمونی که میزان ترشحات واژن را بالا می برد

3. یبوست بارداری که فشار بیشتری هنگام دفع و آسیب پوستی ایجاد می کند

4. افزایش جریان خون به ناحیه لگن که پوست را حساس تر می کند

5. در موارد کمتر شایع، دیابت بارداری که می تواند زمینه خارش پوستی را فراهم کند

درمان خانگی خارش مقعدی

خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، خارش مقعدی بدون نیاز به داروی قوی و فقط با چند تغییر ساده در روتین روزانه قابل کنترل است. نکته مهم این است که این خارش را با خاراندن بیشتر تشدید نکنید، چون این کار پوست را ملتهب تر و مستعد عفونت می کند. در ادامه چند روش خانگی که معمولا در مراحل اول و خفیف موثرند را مرور می کنیم، هرچند اگر بعد از یک تا دو هفته بهبودی حاصل نشد بهتر است سراغ پزشک بروید.

نشستن در آب ولرم

نشستن روزی دو تا سه بار، هر بار حدود ده دقیقه، در یک وان کوچک پر از آب ولرم می تواند التهاب و خارش را به طور محسوسی کاهش دهد. بعد از این کار حتما ناحیه را با حوله نرم و بدون مالش خشک کنید، چون رطوبت باقی مانده خودش عامل تحریک است.

خشک نگه داشتن مداوم ناحیه

رطوبت یکی از بزرگ ترین دشمنان پوست اطراف مقعد است. استفاده از یک تکه پنبه یا دستمال نرم برای خشک کردن بعد از حمام، و گاهی استفاده از یک پد نازک پنبه ای در طول روز برای جذب رطوبت اضافه، می تواند کمک زیادی کند.

انتخاب لباس زیر مناسب

لباس زیر نخی و گشاد اجازه می دهد پوست نفس بکشد و رطوبت جمع نشود، در حالی که پارچه های مصنوعی و تنگ دقیقا عکس این کار را انجام می دهند. بهتر است این لباس ها روزانه عوض شوند، مخصوصا در هوای گرم یا بعد از ورزش.

توجه به رژیم غذایی

برخی خوراکی ها مثل فلفل تند، قهوه، الکل، شکلات و مرکبات در بعضی افراد باعث تحریک بیشتر پوست مقعد بعد از دفع می شوند. حذف موقت این مواد از رژیم غذایی و بررسی اینکه آیا خارش کم می شود یا نه، روشی ساده برای شناسایی محرک شخصی شماست.

پرهیز از شوینده ها و دستمال های معطر

صابون های معطر، دستمال مرطوب حاوی الکل و اسپری های خوشبو کننده ناحیه تناسلی از عوامل رایج تحریک پوستی هستند که کمتر به آن ها توجه می شود. جایگزین کردن آن ها با آب ساده یا دستمال های بدون عطر و الکل معمولا در چند روز نتیجه قابل توجهی نشان می دهد.

توجه به تعادل باکتری های روده

موضوعی که کمتر در منابع فارسی به آن اشاره می شود، ارتباط احتمالی بین سلامت روده و حساسیت پوستی این ناحیه است. مصرف منظم ماست پروبیوتیک یا مکمل های پروبیوتیک، در کنار سایر مراقبت ها، در برخی افراد به کاهش التهاب و خارش های عودکننده کمک کرده است، هرچند این موضوع هنوز نیاز به شواهد علمی قوی تری دارد.

بهترین پماد و قرص ضد خارش مقعدی چیست؟

قبل از هر چیز باید گفت هیچ پماد یا قرصی به تنهایی برای همه افراد جواب نمی دهد، چون همانطور که گفتیم علت خارش در هر فرد می تواند متفاوت باشد.

به همین دلیل بهتر است انتخاب دارو، مخصوصا اگر قرار است بیشتر از چند روز مصرف شود، با مشورت پزشک یا داروساز انجام شود. با این حال آشنایی با دسته های رایج داروهای ضد خارش مقعدی می تواند کمک کند تا در داروخانه گزینه مناسب تر را بشناسید.

نکته مهمی که خیلی از افراد نمی دانند این است که کرم های کورتیکو استروئیدی مثل هیدروکورتیزون ، اگر بیشتر از یک تا دو هفته و بدون نظارت پزشک استفاده شوند، می توانند خودشان باعث نازک شدن پوست و تشدید خارش در بلندمدت شوند؛ پدیده ای که به آن درماتیت ناشی از استروئید گفته می شود. برای همین حتی داروهای بدون نسخه هم بهتر است طبق دستورالعمل روی بسته و برای مدت محدود استفاده شوند.

روش های پزشکی برای درمان خارش مقعد

وقتی خارش مقعدی با درمان های خانگی و داروهای بدون نسخه برطرف نمی شود، مرحله بعدی معمولا بررسی دقیق تر توسط پزشک متخصص گوارش، کولورکتال یا پوست است. هدف این مرحله پیدا کردن علت دقیق ثانویه است، نه فقط خاموش کردن موقت خارش. بسته به تشخیص، پزشک ممکن است یکی یا ترکیبی از روش های زیر را پیشنهاد بدهد:

• درمان دارویی بواسیر یا در موارد شدیدتر، لیگاسیون با باند لاستیکی یا لیزر

• ترمیم شقاق مقعدی با پماد اختصاصی یا در موارد مزمن، جراحی کوچک

• تجویز داروی ضد قارچ یا آنتی بیوتیک اختصاصی در صورت تایید عفونت

• در موارد بسیار مقاوم، روش‌ های تخصصی مانند تزریق درمانی ممکن است بررسی شوند

• بررسی و کنترل بیماری های زمینه ای مثل دیابت یا اختلال تیروئید

• انجام آزمایش هایی مثل کولونوسکوپی در صورت وجود علائم هشدار دهنده

دکتر کامبیز پوریوسف: در برخی افراد، بعد از رد شدن همه علت های عفونی و پوستی، خارش مقعدی ریشه روانی یا عصبی دارد و به آن خارش مقعد ایدیوپاتیک یا عملکردی گفته می شود. در این حالت گاهی، در کنار مراقبت های پوستی، مشاوره روان شناسی یا حتی داروهای کاهنده اضطراب با دوز پایین را هم پیشنهاد می شود، چون چرخه استرس و خارش بدون این کمک به سختی می شکند.

مهم است بدانید هیچ کدام از این روش ها به این معنا نیست که مشکل شما جدی یا خطرناک است؛ بیشتر آن ها روال استاندارد و کم خطر برای پیدا کردن و رفع علت اصلی هستند.

چه عواملی باعث تشدید خارش در ناحیه مقعد می شوند؟

خیلی وقت ها این خود فرد است که ناخواسته خارش را طولانی تر و شدیدتر می کند. خاراندن مداوم یکی از واضح ترین این عوامل است؛ هرچند برای چند لحظه احساس آرامش می دهد، اما پوست را می شکافد و راه را برای عفونت باز می کند و این چرخه معیوب خارش و خاراندن می تواند هفته ها ادامه پیدا کند.

حمام آب داغ و طولانی هم با از بین بردن چربی طبیعی پوست، آن را خشک تر و حساس تر می کند. نکته ای که کمتر گفته می شود این است که شست و شوی بیش از حد با صابون، حتی صابون های ملایم، دقیقا همین اثر منفی را دارد و بعضی افراد بدون اینکه بدانند با تمیز کردن زیاد خودشان خارش را بدتر می کنند.

استرس و اضطراب هم نقش کمتر شناخته شده ای دارند؛ در حالت استرس، مغز حساسیت بیشتری به سیگنال های خارش نشان می دهد و همین باعث می شود خارش خفیف، شدیدتر از واقعیتش احساس شود.

باقی ماندن بقایای پودر لباسشویی یا نرم کننده روی زیرپوش، استفاده مداوم از استخر های کلردار، عرق کردن زیاد در طول روز و پوشیدن لباس های تنگ هم از عواملی هستند که کمتر به آن ها توجه می شود اما در تشدید خارش مقعدی نقش دارند. حتی برخی اختلالات هورمونی مثل کم کاری یا پرکاری تیروئید، به دلیل تاثیر بر رطوبت و ضخامت پوست، می توانند این خارش را پایدارتر کنند.

چه زمان باید به دکتر مراجعه کنیم؟

در بیشتر مواقع خارش مقعدی نگران کننده نیست و با چند روز مراقبت ساده از بین می رود، اما بعضی نشانه ها هستند که نباید آن ها را نادیده گرفت. اگر هر کدام از موارد زیر را تجربه کردید، بهتر است زودتر به پزشک مراجعه کنید:

1. خونریزی از مقعد، چه هنگام دفع و چه بین دفع ها

2. خارشی که بیشتر از دو هفته با وجود مراقبت خانگی ادامه دارد

3. درد شدید یا تورم قابل لمس در اطراف مقعد

4. ترشح غیرعادی، بوی نامطبوع یا زخم باز در ناحیه

5. تب یا احساس بیماری عمومی همراه با خارش

6. تغییر ناگهانی در عادت دفع، مانند اسهال یا یبوست طولانی مدت

در نهایت باید گفت خارش مقعدی، هرچند موضوعی است که خیلی ها از حرف زدن درباره اش خجالت می کشند، یکی از شایع ترین دلایل مراجعه به پزشکان گوارش و پوست است و جای نگرانی یا شرم ندارد. شناخت علت دقیق، چه در زنان و مردان و چه در کودکان، اولین قدم برای درمان موثر است و اغلب با ترکیبی از مراقبت های ساده خانگی، اصلاح عادت های بهداشتی و در صورت نیاز دارو یا مراجعه تخصصی قابل کنترل است.

آنچه در این مطلب خواندید صرفا یک راهنمای کلی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نمی شود، پس اگر خارش شما ادامه دار یا همراه با علائم هشداردهنده بود، بهتر است این موضوع را با یک پزشک در میان بگذارید.