شقاق مقعد چیست؟ علائم، علل و زمان مراجعه

شقاق مقعدی یا فیشر چیست؟

پس از ایجاد شقاق، تحریک پایانه‌های عصبی موجود در این ناحیه می‌تواند باعث بروز درد شدید، به‌خصوص هنگام دفع شود. علاوه بر این، در بسیاری از بیماران، عضله اسفنکتر داخلی مقعد دچار افزایش تون یا اسپاسم می‌شود. این افزایش فشار عضلانی با کاهش جریان خون‌رسانی به محل زخم، روند ترمیم بافت را کند کرده و احتمال مزمن شدن شقاق را افزایش می‌دهد.

به همین دلیل، بسیاری از افراد مبتلا به شقاق در یک چرخه تکرار شونده قرار می‌گیرند؛ یعنی درد باعث ترس از دفع می‌شود، ترس از دفع باعث نگه داشتن مدفوع می‌شود و مدفوع سفت‌تر، دوباره باعث آسیب به محل زخم می‌شود.

وب سایت Mayo Clinic شقاق را اینگونه تعریف می‌کند:

An anal fissure is a small tear in the thin, moist tissue that lines the anus.

شقاق مقعدی یک پارگی کوچک در بافت نازک و مرطوبی است که مقعد را پوشانده است.

انواع شقاق مقعدی

تمام فیشر ها مانند هم نیستند؛ بعضی ترک‌ها تازه ایجاد شده‌اند و بدن هنوز فرصت ترمیم آن‌ها را دارد، اما بعضی دیگر مدت طولانی باقی می‌مانند و به دلیل تکرار آسیب، سخت‌تر بهبود پیدا می‌کنند.

پزشکان معمولا شقاق را بر اساس مدت زمان ماندگاری و ظاهر زخم به دو نوع اصلی تقسیم می‌کنند:

شقاق حاد

شقاق حاد همان زخمی است که به‌ تازگی ایجاد شده است. در این مرحله، زخم بیشتر شبیه یک ترک ساده دیده می‌شود و اگر عامل اصلی مثل یبوست یا دفع سخت برطرف شود، در بسیاری از موارد بدون نیاز به درمان‌های پیچیده بهبود می‌یابد.

نشانه‌هایی که بیشتر در شقاق حاد دیده می‌شوند:

• شروع ناگهانی درد هنگام دفع

• وجود خون روشن با مقدار کم

• ایجاد زخم پس از یک دوره یبوست یا دفع سخت

• نداشتن تغییرات طولانی‌ مدت در اطراف زخم

در این مرحله، مهم‌ترین کار این است که اجازه ندهیم زخم دوباره آسیب ببیند؛ در واقع باید مدفوع را نرم نگه داریم تا دفع بدون فشار انجام شود.

شقاق مزمن

اگر زخم برای مدت طولانی باقی بماند یا مرتب باز و بسته شود، می‌تواند به شقاق مزمن تبدیل شود. در این حالت، بدن به دلیل آسیب مداوم تغییراتی در اطراف زخم ایجاد می‌کند و روند ترمیم سخت‌تر می‌شود.

برخی نشانه‌های شقاق مزمن عبارت‌اند از:

• ادامه‌دار شدن درد و خونریزی

• وجود زائده پوستی کوچک کنار زخم

• ضخیم‌تر شدن لبه‌های زخم

• برگشت علائم بعد از دوره‌های کوتاه بهبود

شقاق مزمن همیشه به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست، اما به طور معمول نیاز به معاینه پزشک و درمان تخصصی دارد.

تفاوت شقاق حاد و مزمن

می‌توانید تفاوت فیشر حاد و مزمن را در جدول پایین مشاهده کنید.

شقاق غیرمعمول

بیشتر شقاق‌های مقعدی در محل‌های مشخصی ایجاد می‌شوند؛ معمولا در خط وسط قسمت پشتی مقعد و گاهی در بخش جلویی آن. این نوع شقاق‌ها اغلب به دنبال عواملی مثل یبوست، دفع مدفوع سفت یا فشار زیاد هنگام دفع به وجود می‌آیند و معمولا روند درمان مشخصی دارند.

اما گاهی احتمال دارد زخم در کناره های مقعد به وجود بیاید یا حتی چند زخم به صورت همزمان دیده شوند، در این صورت به آن فیشر یا شقاق غیر معمول گفته می‌شود و معمولا خبر از یک بیماری دیگر می‌دهد. برای مثال، در بیماری کرون ممکن است التهاب در ناحیه مقعد باعث ایجاد زخم‌هایی شود که از نظر ظاهر شبیه شقاق هستند، اما علت اصلی آن‌ها فقط یک آسیب مکانیکی ناشی از دفع سخت نیست. در چنین شرایطی، درمان صرفاً با روش‌های معمول شقاق ممکن است کافی نباشد و باید بیماری زمینه‌ای هم کنترل شود.

علائم شقاق مقعدی

یکی از مشخص‌ترین نشانه‌های شقاق، درد هنگام دفع است؛ اما چیزی که این مشکل را برای بسیاری از افراد آزار دهنده می‌کند، فقط لحظه دفع نیست. در بسیاری از موارد، درد بعد از تمام شدن اجابت مزاج هم ادامه پیدا می‌کند و گاهی از چند دقیقه تا چند ساعت باقی بماند.

به نقل از وب سایت fascrs.org:
Fissures typically cause severe pain and bleeding with bowel movements
شقاق‌ها معمولاً هنگام دفع باعث درد شدید و خونریزی می‌شوند.

بسیاری از افراد مبتلا به شقاق یک تجربه مشابه دارند: ابتدا هنگام عبور مدفوع یک درد تیز و ناگهانی احساس می‌کنند، سپس بعد از آن دچار سوزش، تیر کشیدن یا احساس فشار در ناحیه مقعد می‌شوند. این الگوی درد یکی از سرنخ‌های مهم برای تشخیص شقاق است.

شایع‌ترین علائم شقاق عبارت‌اند از:

آیا همه دردها و خونریزی‌های مقعدی نشانه شقاق هستند؟

خیر. اگرچه درد هنگام دفع و خون روشن از علائم معمول شقاق هستند، اما این نشانه‌ها فقط مخصوص شقاق نیستند. بیماری‌هایی مانند بواسیر، التهاب‌های ناحیه مقعد، عفونت‌ها یا بعضی بیماری‌های گوارشی نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

به همین دلیل، تشخیص فقط بر اساس علائم همیشه دقیق نیست. مخصوصا اگر خونریزی برای اولین بار اتفاق افتاده باشد یا ادامه پیدا کند، بهتر است علت آن بررسی شود.

چه نشانه‌هایی نیاز به بررسی پزشکی دارند؟

در شرایط زیر بهتر است مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید:

• خونریزی تکرارشونده یا قابل توجه

• مشاهده خون تیره یا خون مخلوط با مدفوع

• درد شدید که بهتر نمی‌شود یا فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند

• وجود ترشح، تورم یا تب در اطراف مقعد

• کاهش وزن بدون دلیل مشخص

• تغییر طولانی‌مدت در شکل یا تعداد دفعات دفع

• زخمی که با مراقبت‌های معمول بهبود پیدا نمی‌کند

شناخت علائم شقاق کمک می‌کند زودتر برای درمان اقدام کنید، اما مهم‌تر از تشخیص احتمالی، پیدا کردن علت ایجاد آن است. تا زمانی که عواملی مانند یبوست، دفع سخت یا فشار زیاد هنگام دفع کنترل نشوند، احتمال برگشت علائم وجود دارد.

علت شقاق مقعدی چیست؟

شقاق معمولا زمانی ایجاد می‌شود که پوست و بافت حساس کانال مقعد تحت فشار، کشش یا تحریک مداوم قرار بگیرد. در بسیاری از افراد، شروع مشکل با یک دوره یبوست یا دفع سخت اتفاق می‌افتد؛ اما عوامل دیگری هم می‌توانند باعث ایجاد زخم یا جلوگیری از بهبود آن شوند.

یبوست و دفع مدفوع سفت

یبوست یکی از شایع‌ترین علت‌های ایجاد شقاق مقعدی است. زمانی که مدفوع خشک، سفت یا حجیم باشد، عبور آن از کانال مقعد فشار زیادی به بافت اطراف وارد می‌کند و ممکن است باعث ایجاد پارگی شود. به همین دلیل، افرادی که به طور مکرر یبوست دارند بیشتر در معرض ابتلا به شقاق هستند.

زور زدن هنگام دفع

فشار آوردن زیاد هنگام اجابت مزاج می‌تواند فشار داخل کانال مقعد را افزایش دهد و باعث آسیب به بافت حساس این ناحیه شود. این مشکل عموما در افرادی دیده می‌شود که به دلیل یبوست یا عادت‌های نادرست دفع، مدت طولانی در توالت می‌نشینند و برای دفع زور می‌زنند.

اسهال طولانی یا دفع مکرر

اگرچه بسیاری از افراد شقاق را فقط با یبوست مرتبط می‌دانند، اسهال طولانی‌ مدت هم می‌تواند زمینه ایجاد آن را فراهم کند. دفع مکرر و تماس مداوم مدفوع با پوست اطراف مقعد، باعث تحریک، التهاب و آسیب‌ پذیر شدن این ناحیه می‌شود.

کمبود فیبر و مصرف ناکافی مایعات

رژیم غذایی کم‌فیبر و نوشیدن آب ناکافی می‌تواند باعث سفت شدن مدفوع و سخت‌تر شدن دفع شود. مصرف کافی فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل به نرم‌تر شدن مدفوع کمک می‌کند و فشار وارد شده هنگام دفع را کاهش می‌دهد.

بارداری و زایمان طبیعی

در دوران بارداری، تغییرات هورمونی، کاهش فعالیت بدنی و فشار رحم روی روده می‌توانند احتمال یبوست را افزایش دهند. همچنین هنگام زایمان طبیعی، فشار و کشش واردشده به ناحیه لگن و مقعد ممکن است خطر ایجاد شقاق را بیشتر کند.

آسیب مستقیم به ناحیه مقعد

هر نوع آسیب مستقیم، اصطکاک شدید یا وارد شدن فشار غیرطبیعی به بافت مقعد می‌تواند باعث ایجاد زخم شود. این نوع آسیب‌ها ممکن است باعث پارگی پوست حساس این ناحیه و شروع شقاق شوند.

بیماری‌های التهابی روده

برخی بیماری‌های التهابی روده مانند بیماری کرون می‌توانند باعث ایجاد زخم‌هایی در اطراف مقعد شوند. در این شرایط، شقاق ممکن است ظاهر یا روند متفاوتی داشته باشد و معمولاً نیاز به بررسی دقیق‌تر توسط پزشک دارد.

عفونت‌ها یا مشکلات زمینه‌ای

در برخی موارد، زخم‌های ناحیه مقعد ممکن است به دلیل عفونت‌ها، بیماری‌های پوستی یا مشکلات زمینه‌ای دیگر ایجاد شوند. به همین دلیل، شقاق‌هایی که ظاهر غیرمعمول دارند، در محل‌های غیرمعمول ایجاد شده‌اند یا با درمان‌های معمول بهبود پیدا نمی‌کنند، باید بررسی شوند.

به طور کلی، شقاق معمولا نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه ترکیبی از آسیب اولیه، شرایط دفع و عواملی که مانع ترمیم زخم می‌شوند، می‌تواند باعث ایجاد یا طولانی شدن آن شود.

تشخیص شقاق مقعدی چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص شقاق در بیشتر افراد با بررسی علائم و معاینه ناحیه مقعد انجام می‌شود. پزشک ابتدا درباره نوع درد، زمان شروع آن، ارتباط درد با دفع، وجود خونریزی و سابقه مشکلاتی مثل یبوست یا اسهال سوال می‌کند.

یکی از نشانه‌های مهم در تشخیص، الگوی درد است. شقاق اغلب با دفع مدفوع شروع می‌شود؛ فرد احساس درد تیز یا بریدگی دارد و این ناراحتی گاهی بعد از پایان دفع هم ادامه پیدا می‌کند. مشاهده خون روشن در کنار این الگو می‌تواند سرنخ مهمی برای پزشک باشد.

معاینه شقاق مقعدی

در بسیاری از بیماران، مشاهده مستقیم ناحیه مقعد برای تشخیص کافی است. پزشک به دنبال ترک یا زخمی خطی در پوست اطراف کانال مقعد می‌گردد و وضعیت زخم، محل آن و نشانه‌های همراه را بررسی می‌کند.

درد و انقباض عضلات این ناحیه می‌تواند معاینه را دشوار کند. به همین دلیل، پزشک شرایط بیمار را در نظر می‌گیرد و تنها زمانی از روش‌های تکمیلی استفاده می‌کند که اطلاعات بیشتری برای تشخیص لازم باشد.

در معاینه باید مشخص شود علائم به دلیل مشکلات دیگری مانند بواسیر، فیستول، عفونت یا بیماری‌های التهابی ایجاد نشده‌اند.

چه زمانی بررسی‌های بیشتر لازم است؟

شقاق‌های معمولی اغلب با معاینه قابل تشخیص هستند، اما بعضی شرایط نیاز به بررسی دقیق‌تر دارند. برای مثال:

• زخمی که در محل غیرمعمول ایجاد شده باشد

• چند زخم در ناحیه مقعد دیده شود

• درمان‌های اولیه نتیجه‌ای نداشته باشند

• همراه با علائم گوارشی مانند درد شکم یا اسهال طولانی باشد

• خونریزی علت مشخصی نداشته باشد

نظر پزشک درباره شقاق مقعدی

دکتر عاطفه دهقانی تفتی متخصص جراحی عمومی می‌گوید:در تجربه درمان بیماران مبتلا به مشکلات نشیمنگاهی، یکی از مهم‌ترین نکات این است که درمان فقط به کاهش درد محدود نشود؛ بلکه باید علت ایجادکننده بیماری نیز برطرف شود. اصلاح عادت‌های دفع، جلوگیری از یبوست و انتخاب روش درمانی مناسب بر اساس شرایط هر بیمار، نقش مهمی در جلوگیری از عود شقاق دارد.

چه زمانی برای شقاق مقعدی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

بسیاری از شقاق‌ها با مراقبت‌های ساده و اصلاح عادت‌های دفع بهتر می‌شوند، اما همیشه نباید درد یا خونریزی مقعدی را نادیده گرفت. اگر علائم ادامه پیدا کنند، شدت بگیرند یا الگوی غیرمعمولی داشته باشند، بررسی توسط پزشک کمک می‌کند علت اصلی مشخص شود.

درمان شقاق مقعدی

روش درمان شقاق به عواملی مثل مدت زمان زخم، شدت علائم و علت ایجاد آن بستگی دارد. در بسیاری از موارد، اصلاح عادت‌های دفع، جلوگیری از یبوست، مصرف فیبر کافی و نرم نگه داشتن مدفوع اولین قدم‌های درمان هستند. برای آشنایی کامل با روش‌های مختلف درمان، می‌توانید صفحه اختصاصی درمان شقاق مقعدی را مطالعه کنید.

پیشگیری از شقاق مقعدی

اگرچه همیشه نمی‌توان از ایجاد شقاق جلوگیری کرد، اما با رعایت چند عادت ساده می‌توان احتمال بروز آن یا برگشت دوباره علائم را کاهش داد. مهم‌ترین هدف در پیشگیری، جلوگیری از یبوست و کاهش فشار هنگام دفع است.

مصرف کافی فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل به نرم‌تر شدن مدفوع کمک می‌کند. نوشیدن مایعات کافی، داشتن فعالیت بدنی منظم و درمان به‌موقع یبوست یا اسهال نیز نقش مهمی در حفظ سلامت ناحیه مقعد دارند.

همچنین بهتر است میل به دفع را به تأخیر نیندازید، مدت طولانی روی توالت ننشینید و هنگام دفع بیش از حد زور نزنید. رعایت این نکات ساده می‌تواند فشار روی بافت مقعد را کمتر کند و از ایجاد آسیب‌های مکرر جلوگیری کند.

جمع بندی

شقاق مقعدی اگرچه یک زخم کوچک در ناحیه مقعد است، اما می‌تواند درد، سوزش و خونریزی آزاردهنده‌ای ایجاد کند و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. یبوست، دفع سخت، زور زدن و عادت‌های نادرست دفع از مهم‌ترین عواملی هستند که باعث ایجاد یا طولانی شدن این مشکل می‌شوند.

در پارماطب با بیش از ۱۵ سال سابقه تخصصی در زمینه بیماری‌های نشیمنگاهی، تلاش ما این است که هر بیمار بر اساس شرایط و شدت بیماری، مسیر درمان مناسب خود را پیدا کند. تجربه پزشکان ما در درمان مشکلاتی مانند شقاق، بواسیر، فیستول و سایر بیماری‌های ناحیه نشیمنگاهی به ما کمک کرده است تا روند بررسی و درمان را با دقت و آرامش بیشتری برای بیماران انجام دهیم.