درمان شقاق
حاد و مزمن

روش درمان شقاق مقعدی به عوامل مختلفی مانند مدت زمان ابتلا، شدت علائم، علت ایجاد زخم و پاسخ بدن به درمان‌های اولیه بستگی دارد. در بسیاری از موارد، اصلاح سبک زندگی، افزایش مصرف فیبر، نوشیدن آب کافی و استفاده از درمان‌های دارویی زیر نظر پزشک می‌تواند به ترمیم زخم کمک کند. با این حال، شقاق‌های مزمن که برای مدت طولانی باقی مانده‌اند ممکن است به روش‌های درمانی تخصصی‌تری نیاز داشته باشند.

شقاق مقعدی چیست؟

شقاق مقعدی (Anal Fissure) به یک پارگی یا زخم طولی کوچک در لایه داخلی کانال مقعد گفته می‌شود که معمولاً در اثر عبور مدفوع سفت، یبوست طولانی‌مدت یا فشار زیاد هنگام دفع ایجاد می‌شود. این پارگی ممکن است اندازه کمی داشته باشد، اما به دلیل حساسیت بالای ناحیه مقعد، می‌تواند درد قابل توجهی ایجاد کند و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

این عارضه در بسیاری از افراد با علائمی مانند درد شدید هنگام یا بعد از اجابت مزاج، احساس سوزش، مشاهده خون روشن روی دستمال یا سطح مدفوع، و اسپاسم عضله اسفنکتر مقعد همراه است. درد ناشی از شقاق معمولاً به دلیل تحریک پایانه‌های عصبی موجود در این ناحیه و افزایش انقباض عضله داخلی مقعد تشدید می‌شود.

Mayoclinic.org شقاق مقعدی را «پارگی کوچک در بافت نازک و مرطوب پوشاننده مقعد» توصیف می‌کند که می‌تواند باعث درد و خونریزی شود.

انواع روش‌ های درمان شقاق مقعدی

روش درمان شقاق مقعدی با توجه به شدت علائم، مدت زمان ابتلا، حاد یا مزمن بودن زخم و شرایط جسمی فرد انتخاب می‌شود. برخی از افراد با مراقبت‌ های خانگی و اصلاح سبک زندگی بهبود پیدا می‌کنند، اما در مواردی که شقاق طولانی‌ مدت یا مقاوم به درمان باشد، استفاده از دارو، پمادهای تخصصی یا روش‌ های پزشکی مانند جراحی و لیزر ممکن است ضروری باشد.

در ادامه، رایج‌ترین روش های درمان شقاق مقعدی را بررسی می‌کنیم:

درمان معمولا به‌صورت مرحله‌ای انجام می‌شود. پزشک ابتدا عوامل تحریک‌کننده مانند یبوست، مدفوع سفت یا اسهال را کنترل می‌کند. در صورت بهبود نیافتن زخم، داروهای موضعی یا روش‌های تخصصی‌تر در نظر گرفته می‌شوند.

درمان شقاق مقعدی با لیزر

لیزر یک روش کم تهاجمی و بدون درد و خونریزی برای درمان شقاق است. استفاده از لیزر شقاق باعث می‌شود که دوران نقاهت بسیار کوتاه باشد و بیمار در سریعترین زمان به رندگی روزمره خود بازگردد. نمی‌توان گفت که لیزر بهترین روش درمان شقاق است زیرا بهترین روش درمانی برای هر بیمار با توجه به خود شخص و سطح بیماری آن متفاوت است اما می‌توان گفت که درمان شقاق با لیزر یکی از راحت ترین و آسان ترین روش های درمان است.

درمان خانگی شقاق مقعدی

روش‌های خانگی بیشتر برای شقاق حاد و مراحل ابتدایی بیماری مناسب‌اند. هدف اصلی این مراقبت‌ها، نرم شدن مدفوع، کاهش فشار هنگام دفع و فراهم شدن فرصت ترمیم برای زخم است.

افزایش تدریجی مصرف فیبر

فیبر به نرم‌تر شدن و شکل‌گیری مناسب مدفوع کمک می‌کند. برای بسیاری از بزرگسالان، دریافت حدود ۲۵ تا ۳۵ گرم فیبر در روز می‌تواند مفید باشد؛ اما بهتر است مقدار فیبر به‌تدریج افزایش یابد تا نفخ و ناراحتی گوارشی ایجاد نشود.

منابع مناسب فیبر عبارت‌اند از:

• سبزیجات

• میوه‌های تازه

• حبوبات

• نان سبوس‌دار

• جو دوسر و غلات کامل

• مغزها و دانه‌ها

در صورت کافی نبودن فیبر غذایی، پزشک ممکن است استفاده از مکمل فیبر یا نرم‌کننده مدفوع را توصیه کند.

نوشیدن مایعات کافی

مصرف فیبر بدون دریافت مایعات کافی ممکن است یبوست را تشدید کند. آب و سایر مایعات مناسب به حفظ رطوبت مدفوع و کاهش فشار هنگام دفع کمک می‌کنند.

مقدار موردنیاز برای همه یکسان نیست و به وزن، میزان فعالیت، شرایط آب‌وهوایی و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد. افراد مبتلا به بیماری قلبی یا کلیوی باید درباره میزان مصرف مایعات با پزشک خود مشورت کنند.

حمام نشسته با آب گرم

قرار دادن ناحیه مقعد در آب گرم، که با نام حمام نشسته یا Sitz Bath شناخته می‌شود، می‌تواند به کاهش درد و شل شدن عضلات مقعد کمک کند.

معمولاً توصیه می‌شود فرد به مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه، به‌ویژه پس از اجابت مزاج، در آب گرم بنشیند. آب باید گرم و آرامش‌بخش باشد، نه داغ. استفاده از مواد شوینده، نمک یا ترکیبات گیاهی داخل آب نیز بدون توصیه پزشک ضروری نیست.

پرهیز از زور زدن هنگام دفع

زور زدن می‌تواند زخم در حال ترمیم را دوباره باز کند. برای کاهش فشار بهتر است:

• نیاز به دفع را نادیده نگیرید.

• زمان طولانی روی توالت ننشینید.

• برای دفع بیش از حد فشار وارد نکنید.

• فعالیت بدنی منظم داشته باشید.

• یبوست یا اسهال مداوم را درمان کنید.

تمیز و خشک نگه‌داشتن ناحیه

پس از دفع، ناحیه را با آب ولرم تمیز و با یک دستمال نرم به‌آرامی خشک کنید. مالش شدید، استفاده مکرر از دستمال‌های عطردار و شوینده‌های قوی ممکن است پوست اطراف مقعد را تحریک کند.

آیا عسل یا روغن حیوانی شقاق را درمان می‌کند؟

عسل و انواع روغن‌های سنتی در برخی روش‌های خانگی برای مراقبت از زخم‌ها استفاده می‌شوند؛ اما شواهد معتبر کافی برای توصیه روتین آن‌ها در درمان شقاق مقعدی وجود ندارد. این مواد نمی‌توانند اسپاسم عضله داخلی مقعد، یبوست یا کاهش خون‌رسانی به زخم را به‌طور قابل‌اعتماد درمان کنند.

استفاده از ترکیبات غیر استریل روی زخم باز همچنین ممکن است در بعضی افراد باعث تحریک، حساسیت یا تأخیر در مراجعه پزشکی شود. به همین دلیل، عسل، روغن حیوانی و درمان‌های مشابه نباید جایگزین روش‌های استاندارد شوند.

درمان دارویی شقاق مقعدی

اگر شقاق با مراقبت‌های اولیه بهبود پیدا نکند، پزشک ممکن است درمان دارویی را آغاز کند. نوع دارو بر اساس شدت علائم، وضعیت زخم، بیماری‌های زمینه‌ای و احتمال بروز عوارض انتخاب می‌شود.

نرم‌کننده‌های مدفوع و داروهای ضد یبوست

این داروها با کاهش خشکی مدفوع و آسان‌تر کردن دفع، از آسیب مجدد به زخم جلوگیری می‌کنند. مکمل‌های فیبر، نرم‌کننده‌های مدفوع یا برخی ملین‌ها می‌توانند کمک کننده باشند.

مصرف خودسرانه و طولانی‌ مدت ملین‌ها توصیه نمی‌شود؛ زیرا همه داروهای ضدیبوست عملکرد یکسانی ندارند و انتخاب نادرست دارو باعث دل‌ پیچه، اسهال یا اختلال در آب و املاح بدن شود.

داروهای مسکن

مسکن‌ها ممکن است برای کنترل موقت درد استفاده شوند، اما علت اصلی بیماری را درمان نمی‌کنند. همچنین مسکن‌های مخدر برای شقاق مناسب نیستند؛ زیرا می‌توانند یبوست را تشدید کنند.

پماد بی‌ حس‌ کننده موضعی

پمادهایی مانند لیدوکائین می‌توانند برای مدت کوتاهی درد را کاهش دهند. این داروها بیشتر نقش تسکینی دارند و معمولا باید همراه با اصلاح دفع یا درمان‌های دیگر استفاده شوند.

درمان شقاق مقعدی با پماد

برخی پمادها با شل کردن عضله داخلی مقعد، کاهش فشار و افزایش خون‌رسانی به محل زخم به ترمیم شقاق کمک می‌کنند.

پماد نیتروگلیسیرین

نیتروگلیسیرین موضعی می‌تواند اسپاسم عضله مقعد را کاهش دهد و خون‌رسانی به زخم را بهتر کند. سردرد، سرگیجه و افت فشار خون از عوارض احتمالی آن هستند؛ به همین دلیل باید دقیقا مطابق تجویز پزشک استفاده شود.

افرادی که بعضی داروهای قلبی یا داروهای اختلال نعوظ مصرف می‌کنند، نباید بدون اطلاع پزشک از نیتروگلیسیرین استفاده کنند؛ زیرا احتمال افت خطرناک فشار خون وجود دارد.

پماد دیلتیازم یا نیفدیپین

دیلتیازم و نیفدیپین موضعی نیز با شل کردن عضله اسفنکتر به ترمیم زخم کمک می‌کنند. این داروها ممکن است در افرادی که نیتروگلیسیرین برایشان مؤثر نیست یا سردرد شدیدی ایجاد می‌کند، در نظر گرفته شوند.

دوز، مدت درمان و روش استفاده از این پمادها باید توسط پزشک مشخص شود. استفاده بیشتر از مقدار تجویزشده لزوما سرعت درمان را افزایش نمی‌دهد و ممکن است احتمال بروز عارضه را بیشتر کند.

تزریق بوتاکس برای درمان شقاق

در شقاق‌های مزمن یا مواردی که به پماد پاسخ کافی نداده‌اند، پزشک ممکن است تزریق سم بوتولینوم یا بوتاکس را پیشنهاد کند.

بوتاکس به‌طور موقت عضله داخلی مقعد را شل می‌کند. کاهش اسپاسم فرصت می‌دهد خون‌رسانی بهتر شود و زخم ترمیم پیدا کند. با این‌حال، احتمال عود بیماری وجود دارد و بعضی بیماران به تزریق مجدد یا درمان جراحی نیاز پیدا می‌کنند. اختلال موقت در کنترل گاز یا مدفوع نیز از عوارض احتمالی این روش است.

جراحی شقاق مقعدی

جراحی معمولاً برای شقاق مزمن، درد شدید، عود مکرر یا بیماری مقاوم به درمان‌های دارویی در نظر گرفته می‌شود.

اسفنکتروتومی داخلی جانبی

یکی از شناخته‌ شده‌ترین روش‌های جراحی، اسفنکتروتومی داخلی جانبی یا LIS است. در این عمل، جراح بخش کنترل‌ شده‌ای از عضله داخلی مقعد را آزاد می‌کند تا فشار و اسپاسم کاهش پیدا کند.

این روش برای شقاق مزمن اثربخشی بالایی دارد؛ اما مانند هر جراحی دیگری بدون خطر نیست. مهم‌ترین نگرانی، ایجاد درجاتی از اختلال در کنترل گاز یا مدفوع است. خطر این عارضه در همه افراد یکسان نیست و باید پیش از عمل به‌طور دقیق ارزیابی شود.

در افرادی که سابقه آسیب عضلات مقعد، بی‌اختیاری، برخی زایمان‌های دشوار، جراحی قبلی این ناحیه یا بیماری‌هایی مانند کرون دارند، انتخاب روش جراحی به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد. برای بعضی بیماران ممکن است روش‌های جایگزین مانند فلپ پیش‌رونده در نظر گرفته شود.

برای درمان شقاق مقعدی چی بخوریم؟

تغذیه در روند بهبود شقاق مقعدی بیشتر از چیزی که بسیاری از افراد تصور می‌کنند تاثیر دارد. خود غذا به‌ تنهایی زخم شقاق را درمان نمی‌کند، اما انتخاب مواد غذایی مناسب می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل در کاهش درد، جلوگیری از باز شدن دوباره زخم و کوتاه شدن دوره درمان باشد.

اصلی‌ترین هدف از اصلاح رژیم غذایی در شقاق این است که مدفوع نرم و دفع راحت‌تر شود . هر بار که مدفوع خشک و سفت از کانال مقعد عبور می‌کند، لبه‌های زخم دوباره تحریک می‌شوند و روند ترمیم به تاخیر می‌افتد.

غذاهای پرفیبر

فیبر باعث افزایش حجم مدفوع و حفظ آب در آن می‌شود و کمک می‌کند دفع بدون فشار و زور زدن انجام شود. افرادی که به شقاق مقعدی مبتلا هستند بهتر است مصرف منابع فیبر را به‌تدریج افزایش دهند.

برخی از بهترین خوراکی‌های سرشار از فیبر عبارت‌اند از:

• سبزیجاتی مانند کلم بروکلی، اسفناج، کاهو و هویج

• میوه‌هایی مانند سیب، گلابی، کیوی، آلو و انجیر

• حبوبات مانند عدس، لوبیا و نخود

• نان سبوس‌دار و غلات کامل

• دانه‌هایی مانند تخم شربتی و تخم کتان

در بین این خوراکی‌ها، انجیر و آلو به دلیل داشتن فیبر و ترکیباتی که به حرکت بهتر روده کمک می‌کنند، در رژیم غذایی بسیاری از افراد مبتلا به یبوست استفاده می‌شوند.

آب کافی بنوشید

افزایش فیبر بدون مصرف آب کافی همیشه نتیجه مطلوبی ندارد. وقتی بدن کم‌آب باشد، روده آب بیشتری از مواد دفعی جذب می‌کند و مدفوع خشک‌تر می‌شود.

نوشیدن آب در طول روز، به‌خصوص در کنار مصرف سبزیجات، میوه‌ها و غلات سبوس‌دار، به حفظ نرمی مدفوع کمک می‌کند و فشار واردشده هنگام دفع را کاهش می‌دهد.

مواد غذایی مفید برای کاهش یبوست در شقاق

برخی خوراکی‌ها به دلیل تأثیرشان بر عملکرد روده، می‌توانند در کنار درمان اصلی به کنترل علائم کمک کنند:

• ماست پروبیوتیک: با کمک به تعادل باکتری‌های مفید روده، در بعضی افراد باعث بهبود عملکرد گوارش می‌شود.

• روغن زیتون: مصرف متعادل آن در رژیم غذایی می‌تواند به روان‌تر شدن حرکات روده کمک کند.

• سوپ و غذاهای آبکی: در دوره‌هایی که دفع سخت است، این غذاها می‌توانند دریافت مایعات را افزایش دهند.

• میوه‌های تازه: علاوه بر فیبر، آب و مواد مغذی مورد نیاز بدن را تأمین می‌کنند.

در زمان شقاق مقعدی چه غذاهایی کمتر مصرف کنیم؟

همان‌طور که بعضی غذاها به دفع راحت‌تر کمک می‌کنند، برخی خوراکی‌ها هم می‌توانند یبوست یا تحریک گوارشی را بیشتر کنند. بهتر است مصرف موارد زیر محدود شود:

• غذاهای کم‌فیبر مانند نان و برنج سفید در حجم زیاد

• فست‌فودها و غذاهای فرآوری‌شده

• مصرف زیاد پنیرهای خشک و غذاهای چرب

• خوراکی‌هایی که در بدن فرد باعث یبوست می‌شوند

آیا مصرف عسل برای شقاق مقعدی مفید است؟

عسل به دلیل داشتن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و خواص ضدباکتریایی، در برخی روش‌های سنتی برای مراقبت از زخم‌ها استفاده شده است. با این حال، خوردن عسل بیشتر به‌عنوان یک ماده غذایی انرژی‌زا مطرح است و شواهد کافی برای اینکه بتواند به‌تنهایی شقاق مقعدی را درمان کند وجود ندارد.

اگر عسل در رژیم غذایی استفاده شود، بهتر است به‌عنوان بخشی از یک برنامه غذایی متعادل دیده شود، نه جایگزین درمان اصلی.

یک نمونه برنامه غذایی ساده برای افراد مبتلا به شقاق

• صبحانه: نان سبوس‌دار + پنیر یا تخم‌مرغ + یک عدد میوه مانند کیوی یا گلابی

• میان‌وعده: چند عدد انجیر خشک خیس‌خورده یا آلو

• ناهار: غذای حاوی سبزیجات + حبوبات یا پروتئین به همراه سالاد

• عصرانه: ماست پروبیوتیک یا میوه تازه

• شام: غذای سبک‌تر همراه با سبزیجات و مایعات کافی

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در موارد زیر مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید:

• درد یا خونریزی پس از چند روز مراقبت خانگی بهتر نشده یا شدیدتر شده است.

• علائم مرتب عود می‌کنند.

• مقدار خونریزی زیاد است.

• مدفوع سیاه یا بسیار تیره شده است.

• تب، تورم، ترشح چرکی یا درد ضربان‌دار دارید.

• تغییر مداوم در عادت دفع، اسهال طولانی یا کاهش وزن بی‌دلیل وجود دارد.

• زخم در کنار مقعد قرار دارد یا چند زخم هم‌زمان دیده می‌شود.

• سابقه بیماری التهابی روده، ضعف سیستم ایمنی یا جراحی مقعد دارید.

شقاق‌هایی که در محل غیرمعمول ایجاد می‌شوند ممکن است به بررسی بیماری‌های زمینه‌ای مانند کرون نیاز داشته باشند.

جمع بندی

در سال‌های اخیر، درمان شقاق مقعدی با لیزر به‌عنوان یکی از روش‌های کم‌تهاجمی مورد توجه قرار گرفته است. این روش با هدف کاهش آسیب به بافت‌های اطراف، کنترل بهتر محل درمان و کوتاه‌تر شدن دوره نقاهت انجام می‌شود و بسیاری از بیماران به دلیل درد کمتر و بازگشت سریع‌تر به فعالیت‌های روزمره، آن را به‌عنوان یک گزینه درمانی بررسی می‌کنند.
اگر به دنبال درمان تخصصی شقاق مقعدی با لیزر هستید، کلینیک پارماطب از مراکزی است که این روش را برای درمان مشکلات ناحیه مقعد ارائه می‌دهد. مراجعه به یک مرکز تخصصی و بررسی دقیق وضعیت بیماری قبل از شروع درمان، می‌تواند به انتخاب روش مناسب و رسیدن به نتیجه بهتر کمک کند.