فرق آبسه و فیستول مقعدی چیست و چه تفاوتی دارند؟

اصلی ترین فرق آبسه و فیستول مقعدی چیست؟

ساده ترین راه برای فهمیدن تفاوت این دو، توجه به زمان و ماهیت هر کدام است. آبسه مقعدی یک عفونت حاد است که به شکل جمع شدن چرک در بافت اطراف مقعد خود را نشان می دهد. این حالت معمولا ناگهانی شروع می شود، درد شدیدی دارد و بدون درمان می تواند حتی تب ایجاد کند.

فیستول مقعدی اما یک تونل غیرطبیعی است که بین فضای داخل مقعد و پوست اطراف آن شکل می گیرد. این تونل اغلب پس از یک آبسه درمان نشده یا ناقص درمان شده به وجود می آید و ماهیتی مزمن دارد. یعنی برخلاف آبسه که یک رویداد حاد است، فیستول یک مشکل دائمی است که تا درمان نشود، از بین نمی رود.

ارتباط آبسه و فیستول هم به خوبی شناخته شده است؛ طبق اطلاعات انجمن جراحان کولون و رکتوم آمریکا، فیستول در برخی بیماران بعد از آبسه مقعدی ایجاد می شود و این میزان می تواند به ۴۰ درصد برسد.

این یعنی این دو بیماری یک رابطه علت و معلولی دارند، نه اینکه صرفا دو مشکل جداگانه باشند. به همین دلیل است که پزشکان توصیه می کنند حتی بعد از درمان آبسه، بیمار تحت نظر بماند.

از نظر ظاهری هم می توان تفاوتی دید. در آبسه معمولا یک برآمدگی دردناک و متورم وجود دارد که ممکن است قرمزی و گرما هم داشته باشد. در فیستول اما اغلب یک دهانه کوچک روی پوست اطراف مقعد دیده می شود که از آن ترشحاتی مثل چرک یا مایع خارج می شود، بدون اینکه لزوما درد شدیدی در کار باشد.

تفاوت بین آبسه مقعدی و فیستول از نظر علت

برای درک درست فرق این دو، باید از ریشه شروع کنیم. هر دو بیماری با غدد کوچکی به نام غدد مقعدی (Anal Glands) ارتباط دارند که در داخل کانال مقعد قرار دارند. وقتی این غدد به هر دلیلی مسدود یا عفونی شوند، فرایند شکل گیری آبسه آغاز می شود.

علت های متداولی که منجر به ایجاد آبسه مقعدی می شوند و در نهایت می توانند زمینه ساز و علت فیستول معقدی باشند عبارتند از:

1. انسداد غدد مقعدی و تجمع باکتری در داخل آن ها

2. ابتلا به بیماری التهابی روده مثل کرون که بافت روده را ضعیف می کند

3. عفونت های جنسی منتقل شونده در ناحیه مقعد

4. دیابت کنترل نشده که توانایی بدن در مقابله با عفونت را کاهش می دهد

5. ضعف سیستم ایمنی به دلایل مختلف از جمله مصرف داروهای سرکوب کننده ایمنی

6. جراحی های قبلی در ناحیه مقعد یا رکتوم

7. یبوست مزمن و فشار زیاد هنگام اجابت مزاج

علت آبسه تقریبا همیشه یک عفونت باکتریایی فعال است، اما ریشه فیستول پیچیده تر از این حرف هاست. فیستول معمولا وقتی شکل می گیرد که آبسه به طور کامل تخلیه نشده باشد یا مسیر تخلیه آن از طریق پوست اطراف مقعد بوده، نه از درون کانال مقعد.

دکتر کامبیز پوریوسف در مورد تفاوت علت بین دو بیماری می گوید: وقتی چرک آبسه یک مسیر خروجی برای خود پیدا می کند، این مسیر ممکن است همیشگی بشود. دیواره این تونل که از بافت اسکار تشکیل شده، خودش را حفظ می کند و بدن نمی تواند آن را ببندد. بنابراین فیستول اساسا یک عارضه ساختاری است که بعد از یک عفونت به جای می ماند، در حالی که آبسه خود عفونت است.

در بیماران مبتلا به کرون، خطر تشکیل فیستول بسیار بیشتر است چون التهاب مزمن بافت را ضعیف می کند و احتمال ایجاد این تونل های غیر طبیعی را بالا می برد. این گروه از بیماران نیاز به رویکرد درمانی کاملا متفاوتی دارند که صرفا جراحی برای آن ها کافی نیست.

فرق فیستول و آبسه مقعدی در نشانه ها و علائم

تشخیص بالینی این دو بیماری اغلب با توجه به الگوی علائم انجام می شود. آبسه یک تصویر بالینی کلاسیک از عفونت حاد دارد، در حالی که فیستول علائم خفیف تر اما پایدارتری نشان می دهد. علائم هر کدام را در ادامه می خوانید:

• درد آبسه: شدید، ضربان دار و دائمی است، در حالی که درد فیستول خفیف، موقتی یا اصلا وجود ندارد

• تورم و قرمزی: در آبسه برجستگی دردناک و واضح دیده می شود، در فیستول تورم محدود یا وجود ندارد

• تب: در آبسه های بزرگ ممکن است تب ایجاد شود، در فیستول معمولا تب وجود ندارد مگر در صورت عفونت مجدد

• ترشح: در آبسه چرک داخل بافت محبوس است، در فیستول ترشح مداوم چرک یا مایع از دهانه خارجی وجود دارد

• شروع علائم: آبسه ناگهانی و سریع ظاهر می شود، فیستول کند و تدریجی است

• سیر بیماری: آبسه بدون درمان وخیم تر می شود، فیستول ممکن است مدت ها بدون تشدید باقی بماند

• خونریزی: در آبسه معمولا خون در اجابت مزاج نیست، در فیستول گاهی ترشح خونی جزئی دیده می شود

فیستول در برخی بیماران رفتار تناوبی دارد که اغلب باعث سردرگمی می شود. مدتی دهانه آن بسته می شود و درد و فشار بالا می آید، بعد دوباره باز می شود و ترشح شروع می شود. این چرخه تکرار می شود و بیمار گاهی فکر می کند که خوب شده، در حالی که فیستول همچنان وجود دارد. در آبسه چنین الگویی دیده نمی شود.

نحوه تشخیص آبسه و فیستول به چه صورت است؟

تشخیص آبسه در اکثر موارد با معاینه بالینی ساده انجام می شود. پزشک با دیدن یک برآمدگی دردناک، قرمز و گرم در ناحیه مقعد می تواند آبسه را شناسایی کند. گاهی برای آبسه های عمقی که از خارج قابل مشاهده نیستند، از سونوگرافی یا MRI استفاده می شود تا عمق و اندازه آبسه مشخص شود.

در موارد آبسه های پیچیده که به فضاهای عمقی تر گسترش پیدا کرده اند، یا وقتی پزشک مشکوک است که عفونت به اطراف هم رسیده، MRI لگن می تواند اطلاعات بسیار دقیقی بدهد. این روش تصویربرداری ساختارهای ظریفی مثل اسفنکترها و فضاهای اطراف مقعد را به خوبی نشان می دهد.

تشخیص فیستول کمی پیچیده تر است. پزشک در معاینه اولیه ممکن است دهانه خارجی فیستول را روی پوست اطراف مقعد ببیند، اما اینکه این تونل دقیقا کجا ختم می شود و آیا با اسفنکتر در ارتباط است یا نه، نیاز به بررسی بیشتری دارد.

برای تشخیص دقیق فیستول معمولا از روش هایی مثل پروبینگ (وارد کردن یک میله نازک به داخل فیستول)، فیستولوگرافی (تزریق ماده حاجب و عکسبرداری)، سونوگرافی داخل مقعدی یا MRI لگن استفاده می شود. MRI در این میان بهترین گزینه برای فیستول های پیچیده است چون مسیر دقیق تونل، ارتباط آن با اسفنکترها و وجود هر گونه شاخه فرعی را نشان می دهد.

جراح در حین عمل تخلیه آبسه باید به طور همزمان بررسی کند که آیا دهانه داخلی یک فیستول هم وجود دارد یا نه. گاهی آبسه دقیقا همان نقطه ای را نشان می دهد که فیستول از آنجا شروع شده. شناسایی و درمان آن در همان جلسه اول، احتمال بازگشت مشکل را به شکل قابل توجهی کم می کند. این رویکرد در مراکز تخصصی کولورکتال به عنوان بخشی از پروتکل استاندارد عمل در نظر گرفته می شود.

فرق آبسه و فیستول مقعدی در درمان

درمان این دو بیماری در یک نقطه مشترک اند و آن هم این است که هر دو نیاز به مداخله پزشکی دارند و با دارو به تنهایی از بین نمی روند. اما رویکرد درمانی هر کدام کاملا متفاوت است و اشتباه گرفتن آن ها می تواند نتایج نامطلوبی داشته باشد.

درمان قطعی آبسه مقعدی تخلیه جراحی است. پزشک یک برش کوچک روی آبسه ایجاد می کند تا چرک داخل آن خارج شود. این کار در اکثر موارد می تواند در مطب یا اورژانس و با بی حسی موضعی انجام شود، هرچند آبسه های بزرگ یا عمیق ممکن است نیاز به اتاق عمل داشته باشند.

آنتی بیوتیک در درمان آبسه مقعدی نقش کمکی دارد، نه اصلی. یعنی آنتی بیوتیک به تنهایی نمی تواند آبسه را از بین ببرد و تخلیه حتما باید انجام شود. آنتی بیوتیک معمولا برای بیمارانی که سیستم ایمنی ضعیف دارند، دیابتی هستند یا علائم عفونت سیستمیک دارند تجویز می شود.

بعد از تخلیه، بیمار باید به پیگیری ادامه بدهد تا مطمئن شوند که آبسه به فیستول تبدیل نشده. این پیگیری اغلب ۶ تا ۸ هفته بعد از عمل انجام می شود.

فرآیند بهبود فیستول مقعدی بسیار پیچیده تر از درمان آبسه است. دلیل این پیچیدگی ارتباط فیستول با اسفنکترهای مقعد است. اسفنکترها عضلاتی هستند که کنترل اجابت مزاج را بر عهده دارند و آسیب به آن ها می تواند بی اختیاری مدفوع ایجاد کند. بنابراین جراح باید تعادلی بین از بین بردن فیستول و حفظ اسفنکتر برقرار کند.

روش های اصلی جراحی برای فیستول مقعدی شامل موارد زیر می شوند. انتخاب بین این روش ها بستگی به محل فیستول، ارتباط آن با اسفنکتر و شرایط بیمار دارد:

• فیستولوتومی: باز کردن مسیر فیستول که برای فیستول های ساده مناسب است

• Seton: یک نخ یا لاستیک که به تدریج از میان فیستول کشیده می شود و عضله را حفظ می کند

• LIFT: یک روش نسبتا جدیدتر که تونل فیستول را از داخل می بندد

• لیزر یا FiLaC: استفاده از انرژی لیزر برای تخریب دیواره فیستول

• فلپ مخاطی: پوشاندن دهانه داخلی فیستول با یک تکه بافت

قبل از هر عملی روی فیستول، باید مشخص شود که تونل از کجا رد شده. فیستول هایی که از میان اسفنکتر خارجی عبور می کنند (Transsphincteric) با آن هایی که زیر اسفنکتر قرار دارند (Intersphincteric) اصلا یکسان نیستند و روش جراحی شان فرق دارد. اگر این تفاوت قبل از عمل مشخص نشود و جراح بدون اطلاعات کافی برش بزند، احتمال آسیب به اسفنکتر و در نتیجه بی اختیاری مدفوع وجود دارد. MRI لگن دقیقا برای همین منظور پیش از جراحی توصیه می شود.

تفاوت پیش آگهی و احتمال بازگشت

آبسه مقعدی بعد از تخلیه صحیح در اکثر موارد بهبود می یابد، اما احتمال تبدیل شدن به فیستول وجود دارد. فیستول اما نرخ عود بیشتری دارد و در برخی بیماران، به ویژه مبتلایان به کرون، ممکن است حتی بعد از جراحی موفق هم برگردد. تجربه جراح و انتخاب روش درمانی مناسب تاثیر قابل توجهی در کاهش احتمال بازگشت فیستول دارد.

علائم تبدیل آبسه به فیستول

بعد از تخلیه آبسه، یک دوره حساس وجود دارد که بدن نشان می دهد آیا دارد به سمت بهبودی می رود یا فیستول در حال شکل گرفتن است. این نشانه ها ممکن است در هفته های اول بعد از عمل ظاهر شوند و اگر جدی گرفته نشوند، درمان را پیچیده تر می کنند.

مواردی که نشان دهنده احتمال تبدیل آبسه به فیستول هستند:

1. ادامه یا بازگشت ترشح از محل جراحی یا پوست اطراف مقعد بعد از چند هفته از تخلیه

2. دردی که بعد از تخلیه آبسه کاملا از بین نرفته و همچنان کمی احساس می شود

3. دیدن یک دهانه کوچک روی پوست اطراف مقعد که قبلا نبوده

4. بازگشت آبسه در همان محل یا نزدیک به آن برای بار دوم یا سوم

5. ترشح متناوب که گاهی قطع می شود و دوباره شروع می شود، همراه با درد و فشار در دوره های قطع

6. احساس یک بافت سفت یا تونل مانند زیر پوست اطراف مقعد

7. خیس شدن لباس زیر به دلیل ترشح مزمن در ناحیه مقعد

اگر هر یک از این نشانه ها را تجربه کردید، مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید. هرچه فیستول دیرتر تشخیص داده شود، احتمال اینکه مسیر آن پیچیده تر و طولانی تر شده باشد بیشتر است و این درمان را سخت تر می کند.

آبسه و فیستول مقعدی از یک ریشه می آیند اما دو مسیر کاملا جدا دارند. آبسه یک وضعیت فوری است که نباید منتظر ماند؛ هر روز تاخیر می تواند عفونت را گسترش بدهد. فیستول اما یک مشکل ساختاری است که عجله در درمانش نتیجه خوبی نمی دهد و باید با ارزیابی کامل و انتخاب روش مناسب سراغش رفت. در هر دو حالت، دردی که بیش از چند روز در ناحیه مقعد ادامه دارد سیگنالی است که نباید نادیده گرفته شود.

پیگیری بعد از درمان آبسه هم بسیار اهمیت دارد. خیلی از بیماران فکر می کنند که با تخلیه آبسه کارشان تمام شده، اما درست همینجاست که باید مراقب بود تا مبادا فیستول در حال شکل گرفتن باشد. یک معاینه کوتاه چند هفته بعد از عمل می تواند در صورت وجود فیستول، آن را در مرحله اول پیدا کند و درمانش را ساده تر کند.