بواسیر در کودکان | علت، علائم و درمان هموروئید کودک

آیا بواسیر در کودکان شایع است؟

بر خلاف بزرگسالان که هموروئید در آن ها بسیار شایع است، بواسیر در کودکان به شکل کلاسیک و بزرگسال گونه اش نسبتا کم پیش می آید. بررسی ای که در بخش جراحی کودکان یک دانشگاه پزشکی طی حدود شش سال روی کودکان مراجعه کننده با تشخیص قطعی بواسیر خارجی انجام شد نشان داد میانگین سن این کودکان حدود یازده تا دوازده سال بوده، یعنی بواسیر واقعی بیشتر در کودکان بزرگ تر و نوجوانان دیده می شود تا نوزادان و کودکان زیر سه سال.

جالب اینکه در همین بررسی حدود شصت درصد کودکان سابقه یبوست مزمن داشتند و در بیش از نیمی از موارد، یکی از اعضای خانواده هم سابقه هموروئید داشته که نشان می دهد زمینه ارثی نقش کمی ندارد. همچنین اکثریت قابل توجهی از کودکان مبتلا در این بررسی پسر بودند، هرچند دلیل دقیق این تفاوت جنسیتی هنوز کاملا روشن نیست.

نکته مهم برای والدین این است که در سنین پایین تر، یعنی زیر سه سال، آنچه بیشتر با نام بواسیر کودکان اشتباه گرفته می شود در واقع افتادگی رکتوم یا آویزه های پوستی خوش خیم اطراف مقعد است، نه بواسیر واقعی. به همین دلیل قبل از هر قضاوتی بهتر است تشخیص نهایی را به پزشک بسپارید.

بر اساس یک مطالعه منتشر شده در PubMed، هموروئید خارجی در کودکان عارضه‌ ای نادر است و به دلیل ظاهر متناوب آن، ممکن است در ابتدا به‌ درستی تشخیص داده نشود. در این مطالعه، بیرون‌ زدگی یا تورم اطراف مقعد شایع‌ ترین تظاهر بود و درد، خونریزی و خارش نیز در برخی کودکان مشاهده شد.

عکس بواسیر در کودکان

دیدن عکس بواسیر در کودکان می تواند به والدین کمک کند تا نگرانی بی مورد را از تشخیص واقعی جدا کنند. در نمونه های خفیف، معمولا یک یا دو برجستگی کوچک صورتی یا بنفش کم رنگ در لبه مقعد دیده می شود که اندازه آن از یک نخود کوچک تر است و تورم یا التهاب شدیدی در اطراف آن به چشم نمی خورد.

این حالت با عکس بواسیر خفیف کودکان که در منابع پزشکی معتبر دیده می شود تفاوت چندانی ندارد و در بیشتر موارد، همین برجستگی کوچک بعد از رفع یبوست و بدون هیچ مداخله خاصی خود به خود جمع می شود. توجه کنید که مشاهده تصویر هیچ وقت جایگزین معاینه پزشک نیست و فقط برای آشنایی اولیه خانواده ها با ظاهر این عارضه کاربرد دارد.

علائم هموروئید در کودکان چیست؟

علائم هموروئید در کودکان معمولا خفیف تر و کم رنگ تر از بزرگسالان است و چون کودکان، به خصوص در سنین پایین، نمی توانند احساس خود را دقیق توصیف کنند، اغلب این والدین هستند که باید تغییرات را متوجه شوند.

توجه به الگوی دفع مدفوع، رفتار کودک هنگام توالت رفتن و بررسی گاه به گاه ناحیه مقعد، ساده ترین راه برای شناسایی سریع تر مشکل است. در ادامه مهم ترین نشانه هایی که باید به آن ها توجه کنید آورده شده است.

خونریزی هنگام دفع مدفوع

شایع ترین نشانه هموروئید در کودکان، دیدن رگه های خون روشن روی مدفوع یا دستمال توالت است. این خونریزی معمولا بدون درد زیاد اتفاق می افتد و حجم آن کم است. با این حال چون خونریزی مقعدی می تواند علائم مشترکی با شقاق مقعدی و حتی پولیپ روده داشته باشد، هرگز آن را صرفا به حساب بواسیر نگذارید و حتما موضوع را با پزشک کودک در میان بگذارید.

خارش و سوزش اطراف مقعد

تحریک پوست دور مقعد به دلیل تماس مداوم با مدفوع سفت یا رطوبت زیاد، حس خارش و سوزش ایجاد می کند. کودکان کوچک تر معمولا با دست زدن مکرر به ناحیه یا بی قراری هنگام نشستن این احساس را نشان می دهند، در حالی که کودکان بزرگ تر می توانند مستقیم از خارش شکایت کنند.

درد هنگام نشستن یا اجابت مزاج

بواسیر ملتهب می تواند هنگام نشستن روی سطوح سفت یا در طول دفع مدفوع درد ایجاد کند. همین درد باعث می شود کودک از رفتن به دستشویی بترسد و مدفوع را نگه دارد، رفتاری که به نوبه خود یبوست و در نتیجه بواسیر را بدتر می کند و یک چرخه معیوب می سازد.

توده یا برجستگی قابل مشاهده

در بواسیر خارجی، والدین ممکن است هنگام تعویض لباس یا حمام یک یا چند برجستگی کوچک و نرم در لبه مقعد ببینند که رنگ آن صورتی تا بنفش تیره است. این توده گاهی بعد از دفع مدفوع بزرگ تر به نظر می رسد و بعد از چند ساعت دوباره کوچک می شود.

ترشح مخاطی و لکه روی لباس زیر

از جمله علائم بواسیر داخلی در کودکان، ترشح خفیف مخاطی است که می تواند روی لباس زیر لکه ایجاد کند یا حس رطوبت مداوم در ناحیه مقعد بدهد. این نشانه به تنهایی نگران کننده نیست ولی اگر با بو یا رنگ غیر عادی همراه باشد باید بررسی شود.

علت بواسیر در کودکان

علت هموروئید در کودکان تقریبا همیشه به افزایش فشار مداوم روی رگ های ناحیه مقعد و رکتوم برمی گردد، فشاری که در بیشتر موارد ریشه در عادات دفع و رژیم غذایی کودک دارد. بر خلاف بزرگسالان که بارداری یا اضافه وزن هم در ایجاد این فشار نقش دارد، در کودکان تقریبا همیشه یک زنجیره مشخص از یبوست، زور زدن و التهاب مکرر عامل اصلی است.

شناخت این عوامل به والدین کمک می کند تا با اصلاح چند عادت ساده، از شکل گیری یا بازگشت بواسیر جلوگیری کنند. مهم ترین عوامل زمینه ساز عبارت اند از:

1. یبوست مزمن و دفع مدفوع سفت و خشک

2. زور زدن بیش از حد و طولانی هنگام اجابت مزاج

3. نشستن طولانی روی توالت، به خصوص همراه با گوشی یا اسباب بازی

4. رژیم غذایی کم فیبر و مصرف پایین آب در طول روز

5. سابقه خانوادگی و زمینه ارثی در بستگان درجه یک

6. کم تحرکی و نشستن طولانی مدت پای تلویزیون یا تبلت

7. تاخیر عمدی در رفتن به دستشویی، معمولا از ترس درد یا از سر مشغله بازی

8. برخی بیماری های زمینه ای گوارشی که فشار مزمن روی رکتوم ایجاد می کنند

در میان این عوامل، دو نکته کمتر مورد توجه قرار می گیرد. اول اینکه سابقه خانوادگی واقعا تاثیر قابل توجهی دارد؛ در بررسی های بالینی بیش از نیمی از کودکان مبتلا حداقل یکی از والدین یا خواهر و برادر با سابقه هموروئید داشتند، به این معنی که اگر شما یا همسرتان سابقه بواسیر دارید بهتر است زودتر از حد معمول به عادات دفع فرزندتان توجه کنید.

دوم، عادت امروزی نشستن طولانی روی توالت همراه با گوشی یا تبلت که در نسل قبل کمتر وجود داشت، به تنهایی می تواند فشار وریدی ناحیه مقعد را افزایش دهد، حتی اگر کودک یبوست شدیدی هم نداشته باشد. به همین دلیل محدود کردن وسایل الکترونیکی در دستشویی، یک اقدام پیشگیرانه ساده اما موثر است.

توصیه دکتر کامبیز پوریوسف: والدین باید به دوره های تغییر عادت غذایی کودک توجه داشته باشند، مثل شروع مهد کودک یا مدرسه، سفر، یا از شیر گرفتن نوزاد، که در آن ها الگوی خوردن و دفع کودک به هم می ریزد و زمینه یبوست و در پی آن بواسیر فراهم می شود.

بواسیر در کودکان چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص بواسیر در کودکان معمولا با گرفتن شرح حال دقیق از والدین شروع می شود، چون خود کودک نمی تواند علائم را به طور کامل توضیح دهد. پزشک ابتدا سوالاتی درباره الگوی دفع، مدت یبوست، رژیم غذایی و سابقه خانوادگی می پرسد و سپس با یک معاینه ساده و کوتاه ناحیه مقعد را بررسی می کند.

نکته ای که بیشتر منابع کمتر به آن اشاره می کنند این است که بخش قابل توجهی از فرآیند تشخیص، در واقع رد کردن بیماری های مشابه است، چون چند مشکل دیگر می توانند دقیقا شبیه بواسیر به نظر برسند. مهم ترین این تفاوت ها عبارت اند از:

• افتادگی رکتوم یا پرولاپس رکتوم: برآمدگی مدور و حلقه ای شکل که برخلاف بواسیر معمولا از وسط رکتوم بیرون می زند نه از لبه مقعد، و بیشتر در کودکان زیر سه سال دیده می شود

• شقاق مقعدی: پارگی کوچک و دردناک در پوست مقعد که شایع ترین علت خونریزی همراه با درد شدید در کودکان زیر پنج سال است

• آویزه پوستی یا اسکین تگ: زائده خوش خیم و ثابت پوستی که با گذشت زمان تغییر اندازه نمی دهد و خونریزی هم ندارد

• پولیپ رکتوم: توده ای که معمولا خونریزی بدون درد ایجاد می کند و برای بررسی دقیق تر نیاز به ارجاع تخصصی دارد

• زگیل مقعدی: ضایعه ای با ظاهر متفاوت از بواسیر که در کودکان همیشه نیاز به بررسی علت زمینه ای دارد

در مواردی که تشخیص سخت است یا وقتی خونریزی زیاد باشد، پزشک ممکن است معاینه دیجیتال رکتوم و در موارد نادرتر آنوسکوپی را هم برای بررسی دقیق تر ناحیه داخلی مقعد پیشنهاد بدهد.

خبر خوب این است که هیچ کدام از این معاینات برای کودک دردناک یا ترسناک نیست و معمولا در همان مطب و بدون نیاز به بیهوشی انجام می شود. اگر پزشک اطفال کودک شما در تشخیص مطمئن نباشد، ارجاع به جراح اطفال یا متخصص گوارش کودکان کاملا طبیعی و رایج است و نباید نگران کننده تلقی شود.

درمان بواسیر در کودکان چگونه است؟

در اکثر قریب به اتفاق موارد، هموروئید در کودکان بدون نیاز به جراحی و فقط با اصلاح عادات دفع و رژیم غذایی بهبود پیدا می کند و پزشکان معمولا تهاجمی ترین روش های درمان بواسیر را آخرین گزینه در نظر می گیرند. انتخاب روش درمان به سن کودک، شدت علائم و علتی که بواسیر را ایجاد کرده بستگی دارد. در ادامه رایج ترین روش های درمانی، از خانگی ترین تا تخصصی ترین، را مرور می کنیم.

اصلاح رژیم غذایی و افزایش فیبر

نخستین و موثرترین قدم در درمان بواسیر کودکان، افزایش فیبر در برنامه غذایی روزانه است. میوه ها، سبزیجات پخته، غلات کامل و حبوبات باعث می شوند مدفوع نرم تر و حجیم تر شود و زور زدن کمتری لازم داشته باشد.

آب کافی هم به همان اندازه اهمیت دارد، چون فیبر بدون آب کافی می تواند حتی یبوست را بدتر کند. برای کودکانی که میل چندانی به میوه ندارند، آب آلو یا آب گلابی رقیق شده با آب معمولی، جایگزین ساده و موثری است که بسیاری از متخصصان اطفال آن را توصیه می کنند.

حمام نشسته یا سیتز باث

نشاندن کودک به مدت ده تا پانزده دقیقه در آب ولرم، دو تا سه بار در روز و به خصوص بعد از اجابت مزاج، یکی از قدیمی ترین و در عین حال موثرترین روش های خانگی برای کاهش التهاب و درد بواسیر است.

این روش نیازی به وسیله خاصی ندارد و می توان آن را در یک لگن کوچک یا حتی وان حمام انجام داد. بعد از حمام، ناحیه را با حوله نرم و بدون فشار خشک کنید تا پوست تحریک نشود.

اصلاح عادت توالت رفتن

طولانی شدن بی دلیل زمان نشستن روی توالت، مخصوصا همراه با گوشی یا اسباب بازی، فشار وریدی ناحیه مقعد را افزایش می دهد. سعی کنید زمان توالت رفتن کودک را به پنج تا ده دقیقه محدود کنید.

نکته ای که کمتر گفته می شود این است که قرار دادن یک زیرپایی کوچک زیر پای کودک هنگام نشستن، زاویه طبیعی رکتوم را بازتر کرده و دفع را با فشار به مراتب کمتری ممکن می سازد، تغییری ساده که بسیاری از خانواده ها اصلا از آن خبر ندارند.

پمادها و کرم های موضعی

استفاده از پماد آنتی هموروئید برای کودکان باید همیشه با احتیاط و ترجیحا با تجویز پزشک انجام شود، چون بیشتر پمادهای آنتی هموروئید موجود در بازار برای پوست بزرگسالان طراحی و آزمایش شده اند، نه پوست حساس تر کودکان.

کرم های هیدروکورتیزون با غلظت پایین می توانند خارش و التهاب را کم کنند، اما این کرم ها بیماری را درمان نمی کنند و فقط علائم را تسکین می دهند. کرم های حاوی اکسید روی هم برای ایجاد یک لایه محافظ روی پوست تحریک شده مفید هستند.

داروهای خوراکی و ملین ها

اگر یبوست شدید باشد، پزشک ممکن است مصرف مکمل فیبر یا یک نرم کننده مدفوع خوراکی را برای مدتی کوتاه توصیه کند. در صورت درد قابل توجه، مسکن های ساده و متناسب با سن کودک هم می توانند طبق دستور پزشک تجویز شوند. هرگز داروهای ملین یا مسکن مخصوص بزرگسالان را بدون هماهنگی با پزشک به کودک ندهید، چون دوز و ترکیب این داروها برای بدن کودک مناسب سازی نشده است.

این دسته از داروها معمولا فقط برای مدت کوتاه و تا زمان اصلاح کامل الگوی دفع کودک تجویز می شوند و مصرف طولانی مدت آن ها بدون بازبینی دوره ای پزشک توصیه نمی شود. برخی متخصصان اطفال در کنار این درمان ها، مصرف پروبیوتیک را هم برای بهبود عملکرد روده پیشنهاد می دهند، هرچند شواهد علمی در این زمینه هنوز به قطعیت کامل نرسیده و بهتر است این تصمیم هم با نظر پزشک گرفته شود.

روش های پزشکی و تهاجمی در موارد نادر

وقتی بواسیر با وجود درمان های خانگی از بین نمی رود یا به شکل لخته شده و بسیار دردناک درمی آید، پزشک ممکن است روش هایی مثل بستن رگ با باند لاستیکی را پیشنهاد بدهد که در آن ریشه بواسیر داخلی با یک باند کوچک بسته می شود تا خون رسانی آن قطع شده و به مرور خشک شود.

جراحی بواسیر برای کودکان بسیار به ندرت انجام می شود و تقریبا همیشه آخرین گزینه بعد از عدم دریافت نتیجه از سایر روش هاست. نکته جالبی که در مطالعات بالینی دیده می شود این است که در کودکان بالای دوازده سال، گاهی داروهای خوراکی تقویت کننده وریدها هم به کنار درمان های معمول اضافه می شود، رویکردی که بیشتر شبیه درمان بزرگسالان است و در سنین پایین تر معمولا لازم نیست.

روش بستن رگ با باند لاستیکی معمولا سرپایی و بدون نیاز به بیهوشی کامل انجام می شود و بازگشت کودک به فعالیت های عادی روزمره در بیشتر موارد ظرف یکی دو روز امکان پذیر است. تنها استثنای مهم، بواسیر خارجی لخته شده و به شدت دردناک است که گاهی نیاز به تخلیه سریع لخته زیر بی حسی موضعی دارد تا درد کودک هرچه زودتر کاهش پیدا کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر موارد بواسیر خفیف در کودکان با درمان های خانگی و در عرض چند روز تا یک هفته بهبود پیدا می کند، اما برخی نشانه ها هشدار می دهند که خوددرمانی کافی نیست و باید سریع تر به پزشک مراجعه کنید. تشخیص به موقع نه فقط برای درمان خود بواسیر، بلکه برای رد کردن بیماری های جدی تری که علائم مشابه دارند اهمیت زیادی دارد.

• خونریزی زیاد، مکرر یا همراه با لخته خون

• دردی که با درمان خانگی طی چند روز بهتر نمی شود یا شدت می گیرد

• تب همراه با تورم و قرمزی ناحیه مقعد

• توده ای که رنگ آن به آبی یا بنفش تیره تغییر کند و به شدت دردناک شود، که می تواند نشانه لخته شدن خون در بواسیر باشد

• کاهش وزن، بی اشتهایی یا خستگی غیرعادی همراه با علائم مقعدی

• سن زیر دو سال همراه با هرگونه برجستگی یا بیرون زدگی مقعدی، به دلیل احتمال بیشتر افتادگی رکتوم به جای بواسیر واقعی

• تکرار مکرر علائم علی رغم اصلاح رژیم غذایی و عادات دفع

هیچ کدام از این نشانه ها لزوما به معنای یک فوریت خطرناک نیست، اما نادیده گرفتن آن ها می تواند تشخیص درست را عقب بیندازد. اگر مطمئن نیستید که آنچه می بینید بواسیر است یا چیز دیگری، بهتر است به جای جست و جوی طولانی در اینترنت، همان روز اول با پزشک کودک تماس بگیرید و در صورت لزوم عکس ناحیه را هم برای او ارسال کنید.

بسیاری از کلینیک ها امکان مشاوره تلفنی یا آنلاین اولیه را هم دارند و همین یک تماس کوتاه می تواند خیال والدین را از نگرانی های بی مورد راحت کند یا در صورت لزوم، مسیر مراجعه حضوری را سریع تر مشخص نماید. برای این کار با شماره 02188856972 نیر می توانید تماس بگیرید تا کارشناسان پارما طب مشاوره رایگان را به شما ارائه دهند.

چگونه از بواسیر در کودکان پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از بواسیر در کودکان تقریبا همیشه ساده تر از درمان آن است و بیشتر به چند عادت روزمره برمی گردد تا مداخله پزشکی. چون علت اصلی این مشکل یبوست است، هر اقدامی که دفع منظم و نرم را تضمین کند، به طور مستقیم خطر بواسیر را هم کاهش می دهد.

افزایش فیبر و مایعات در برنامه غذایی روزانه

گنجاندن میوه ها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات در وعده های روزانه کودک، حجم و نرمی مدفوع را بهتر می کند. آب کافی هم به همان اندازه مهم است، چون فیبر بدون آب کافی می تواند حتی یبوست را بدتر کند.

برنامه منظم برای رفتن به دستشویی

عادت دادن کودک به رفتن به دستشویی در ساعت مشخص، مثلا کمی بعد از صبحانه، به بدن کمک می کند رفلکس طبیعی دفع خود را حفظ کند. از طولانی شدن بی دلیل زمان نشستن روی توالت، به خصوص همراه با گوشی یا اسباب بازی، خودداری کنید.

تشویق به تحرک بدنی

فعالیت بدنی منظم، حتی به شکل بازی و دویدن ساده در طول روز، حرکت روده را تحریک می کند و از یبوست ناشی از بی تحرکی جلوگیری می کند. کودکانی که ساعت های طولانی نشسته می مانند بیشتر در معرض یبوست مزمن قرار دارند.

توجه به وضعیت نشستن روی توالت

استفاده از یک زیرپایی کوچک زیر پای کودک هنگام نشستن روی توالت، زاویه رکتوم را بازتر می کند و دفع را با فشار کمتری ممکن می سازد. این نکته ساده و کم هزینه است اما خیلی از خانواده ها از آن غافل می شوند.

درمان سریع یبوست

به محض مشاهده اولین نشانه های یبوست، مثل مدفوع سفت یا دفع دردناک، اقدام کنید و منتظر تشدید مشکل نمانید. یبوست درمان نشده مهم ترین عامل قابل پیشگیری بواسیر در کودکان است.

در نهایت باید گفت بواسیر در کودکان معمولا بیماری خطرناکی نیست و در بیشتر موارد با کمی توجه به تغذیه و عادات دفع، خود به خود یا با درمان های ساده خانگی برطرف می شود.

نکته مهم برای والدین این است که هر برجستگی یا خونریزی مقعدی را بدون تردید بواسیر ندانند، چون همان طور که در این مقاله دیدید، چند بیماری دیگر مثل افتادگی رکتوم یا شقاق مقعدی هم می توانند علائم مشابهی داشته باشند. توجه به نشانه های هشدار دهنده و مراجعه به موقع به پزشک، بهترین راه برای اطمینان از سلامت کودک و آرامش خاطر والدین است.