علت فیستول مقعدی در زنان | علائم و درمان + نحوه پیشگیری

بیماری فیستول مقعدی در زنان چیست؟

فیستول مقعدی یک کانال غیرطبیعی است که بین داخل مقعد و پوست اطراف آن ایجاد می شود. به زبان ساده تر، یک تونل کوچک زیر پوستی درست می شود که یک سر آن داخل کانال مقعدی است و سر دیگرش روی پوست بیرون باز می شود.

این بیماری معمولا بعد از یک آبسه مقعدی که یا خود به خود یا با عمل جراحی تخلیه شده شروع می شود. بدن نمی تواند این مسیر التهابی را به طور کامل ببندد و در نتیجه یک کانال دائمی باقی می ماند که مدام تولید ترشح می کند.

در زنان این بیماری یک ویژگی خاص دارد که در مردان نیست و آن هم احتمال درگیر شدن واژن است. وقتی کانال فیستول به سمت واژن کشیده شود، به آن فیستول رکتوواژینال می گویند که وضعیت پیچیده تری برای درمان ایجاد می کند. این نوع از فیستول در زنانی که زایمان سخت داشته اند یا جراحی های لگنی پشت سر گذاشته اند، شایع تر است.

یک اشتباه رایج این است که فیستول با بواسیر یا شقاق مقعدی اشتباه گرفته می شود. این سه بیماری علائم متفاوتی دارند و روش درمان کاملا جدا است. فیستول تا زمانی که درمان نشود معمولا بهتر نمی شود و می تواند حتی گسترش پیدا کند.

علت فیستول مقعدی در زنان چیست؟

فیستول مقعدی در اغلب موارد از یک آبسه مقعدی شروع می شود. وقتی یک غده کوچک در دیواره مقعد دچار عفونت می شود، آبسه می سازد. حتی بعد از اینکه آبسه درمان می شود، گاهی اوقات مسیری که عفونت طی کرده باقی می ماند و تبدیل به فیستول می شود. اما در زنان علت های دیگری هم وجود دارد که باید جداگانه بررسی شود.

زایمان و آسیب های مامایی

زایمان طبیعی با عوارض، یکی از مهم ترین دلایل فیستول مقعدی در زنان است که در مقایسه با مردان کاملا منحصر به فرد است. وقتی اپیزیوتومی (برش پرینه) درست ترمیم نشود، یا زایمان طولانی شود و سر نوزاد فشار زیادی به بافت های اطراف وارد کند، ممکن است آسیب هایی به وجود بیاید که بعد از مدتی به فیستول تبدیل شود.

در زنانی که زایمان با فورسپس یا وکیوم داشته اند این احتمال بیشتر است. همچنین پارگی درجه سه و چهار پرینه در حین زایمان می تواند بعد از ترمیم ناقص، زمینه ساز فیستول رکتوواژینال شود. متاسفانه بسیاری از زنان این مشکل را چند ماه تا چند سال بعد از زایمان متوجه می شوند و ارتباطش را با زایمان نمی دانند.

بیماری کرون

بیماری کرون یک بیماری التهابی روده است که می تواند در هر قسمتی از دستگاه گوارش تاثیر بگذارد، از جمله مقعد. در بیماران مبتلا به کرون، فیستول مقعدی یک عارضه شناخته شده است و نسبت به افراد سالم خیلی شایع تر اتفاق می افتد.

فیستول ناشی از کرون معمولا پیچیده تر است و به درمان مستقل نیاز دارد. یعنی علاوه بر جراحی فیستول، باید کرون هم تحت کنترل باشد وگرنه فیستول دوباره برمی گردد. اگر بازگشت فیستول مقعدی چندین بار رخ داده باشد، تشخیص و بررسی بیماری کرون توصیه می شود.

جراحی های لگنی و ناحیه مقعد

جراحی هایی مثل برداشتن تومور راست روده، جراحی بواسیر، یا هر عمل جراحی دیگری در ناحیه لگن می توانند باعث ایجاد فیستول شوند. این نوع فیستول ها معمولا در اثر ترمیم ناقص بافت یا عفونت بعد از جراحی به وجود می آیند.

در این موارد، فیستول ممکن است ماه ها بعد از عمل ظاهر شود و بیمار آن را به جراحی قبلی ربط ندهد. اگر سابقه عمل لگنی داشتید و حالا علائمی مثل ترشح یا درد دارید، این احتمال را باید جدی بگیرید.

رادیوتراپی

پرتودرمانی در ناحیه لگن، مثلا برای سرطان دهانه رحم، سرطان راست روده یا سرطان مثانه، می تواند به بافت های اطراف آسیب بزند و زمینه ایجاد فیستول را فراهم کند. فیستول های ناشی از رادیوتراپی ممکن است حتی ماه ها تا سال ها بعد از اتمام درمان ظاهر شوند.

درمان این نوع فیستول ها به دلیل کاهش خون رسانی به بافت های آسیب دیده از پرتو، چالش برانگیزتر است و نیاز به رویکرد تخصصی دارد.

بیماری های التهابی روده

علاوه بر کرون، کولیت اولسراتیو هم گاهی با فیستول مقعدی همراه می شود. در این بیماری ها، التهاب مزمن روده می تواند دیواره آن را ضعیف کند و شرایط را برای ایجاد کانال های غیرطبیعی مهیا کند. کنترل التهاب پایه ای ترین قدم در درمان فیستول های مرتبط با این بیماری ها است.

عفونت های تخصصی

سل، اکتینومیکوز و بعضی عفونت های قارچی می توانند در موارد نادر باعث فیستول مقعدی شوند. این علت ها در ایران نسبتا نادر هستند اما در بیمارانی که سیستم ایمنی ضعیف تری دارند یا سابقه سفر به مناطق خاص دارند باید در نظر گرفته شود.

علائم فیستول مقعدی در زنان

علائم فیستول مقعدی آنقدر مشخص هستند که اگر بدانید دنبال چه چیزی بگردید، می توانید نسبتا سریع به تشخیص برسید. یک نکته مهم درباره زنان این است که فیستول رکتوواژینال علاوه بر علائم معمول، خروج گاز یا مدفوع از واژن هم دارد که یکی از آزاردهنده ترین تجربه های این بیماری است.

علائم رایج فیستول مقعدی به ترتیب اهمیت عبارتند از:

1. ترشح مداوم از اطراف مقعد که ممکن است چرکی، خونی یا صرفا مایع باشد

2. درد و ناراحتی در ناحیه مقعد که می تواند هنگام نشستن، راه رفتن یا اجابت مزاج شدیدتر شود

3. تکرر آبسه مقعدی؛ اگر بیش از یک بار آبسه مقعدی داشتید احتمال فیستول وجود دارد

4. قرمزی، تورم و حساسیت پوست اطراف مقعد

5. خروج مدفوع یا گاز از واژن که منحصر به فیستول رکتوواژینال است

6. سوزش یا خارش ناحیه مقعد

7. تب و لرز در صورتی که عفونت فعال وجود داشته باشد

دکتر عاطفه دهقانی تفتی می گوید: بعضی از زنان سال ها با ترشح جزئی کنار می آیند و فکر می کنند این وضعیت طبیعی است یا از بیماری دیگری مثل دیسشارژ واژینال است. این تاخیر در تشخیص باعث می شود فیستول پیچیده تر شود و درمانش سخت تر.

یک ویژگی مهم ترشح فیستول این است که حتی اگر درد نداشته باشید، ترشح معمولا قطع نمی شود. اگر چند هفته است متوجه خیس بودن مداوم لباس زیر هستید و منشا آن مقعد است نه واژن، این یک نشانه جدی برای مراجعه به پزشک متخصص است.

راه های درمان فیستول مقعدی زنان

فیستول مقعدی به خودی خود خوب نمی شود و برخلاف خیلی از بیماری های دیگر، استراحت و دارو به تنهایی کافی نیست. اما گزینه های درمانی در سال های اخیر خیلی گسترش پیدا کرده اند و دیگر جراحی باز سنتی تنها راه نیست.

منبع معتبر NHS نیز در این باره بیان می کند که فیستول مقعدی معمولا بدون درمان مناسب بهبود پیدا نمی کند و انتخاب روش درمان به محل فیستول، مسیر آن و میزان درگیری عضلات اسفنکتر بستگی دارد.

فیستولوتومی

ساده ترین و رایج ترین روش برای جراحی فیستول مقعدی های ساده است. جراح کانال فیستول را از بیرون باز می کند تا از داخل بهبود پیدا کند. این روش برای فیستول هایی که عضله اسفنکتر کمتری را درگیر کرده اند مناسب است و معمولا نتایج خوبی دارد.

ریسک اصلی این روش آسیب به اسفنکتر و بی اختیاری مدفوع است. به همین دلیل جراح باید دقیقا تعیین کند چه مقدار از عضله درگیر شده و آیا باز کردن کانال بی خطر است یا نه.

گذاشتن سیتون

سیتون یک نخ یا لاستیک نازک است که از داخل کانال فیستول رد می شود. این روش دو هدف دارد؛ اول اینکه کانال باز بماند تا ترشحات تخلیه شود و عفونت کنترل شود، دوم اینکه به تدریج فیبروز ایجاد می کند و اسفنکتر را آماده می کند. سیتون معمولا در مراحل اول درمان یا برای فیستول های پیچیده تر استفاده می شود.

پیوند پوشش داخلی

در این روش جراح یک فلپ از پوشش داخلی مقعد برمی دارد و دهانه داخلی فیستول را می پوشاند. این روش برای فیستول هایی که درمان بدون آسیب به اسفنکتر ممکن نیست گزینه مناسبی است. نرخ موفقیت این روش متغیر است و بستگی زیادی به تجربه جراح دارد.

پلاگ فیستول

پلاگ فیستول یک ماده بیولوژیک (معمولا از بافت های حیوانی) است که داخل کانال فیستول گذاشته می شود تا بدن آن را بپوشاند و ببندد. این روش کم تهاجمی است و اسفنکتر را در معرض آسیب نمی گذارد. نرخ موفقیت کمتری نسبت به روش های دیگر دارد اما برای بیمارانی که نمی خواهند ریسک بی اختیاری را بپذیرند گزینه است.

تزریق چسب فیبرین

چسب فیبرین یک ماده طبیعی است که داخل کانال فیستول تزریق می شود و باعث بسته شدن آن می شود. این روش ساده ترین و کم تهاجمی ترین روش جراحی است اما نرخ موفقیت پایین تری دارد و ممکن است نیاز به تکرار داشته باشد.

درمان با لیزر (FILAC)

یک تکنولوژی نسبتا جدید است که با استفاده از انرژی لیزر، پوشش داخلی کانال فیستول را از بین می برد. این روش کم تهاجمی است، درد کمتری دارد و دوره ریکاوری کوتاه تری نسبت به روش های سنتی دارد. در ایران هم در بعضی مراکز تخصصی مانند پارما طب، لیزر فیستول مقعدی انجام می شود.

درمان با سلول های بنیادی

تزریق سلول های بنیادی چربی برای درمان فیستول مقعدی، به خصوص در بیماران کرون، در حال بررسی و استفاده در مراکز تخصصی دنیاست. این روش نتایج امیدوارکننده ای در مطالعات اولیه نشان داده اما هنوز در همه جا در دسترس نیست و هزینه بالایی دارد.

درمان خانگی فیستول مقعدی

روش های درمان خانگی فیستول مقعدی را نمی توان جایگزین مداخله پزشکی کرد. هیچ داروی خانگی یا گیاهی وجود ندارد که بتواند کانال فیستول را ببندد. اما اقداماتی هستند که می توانند علائم را کاهش دهند، از بدتر شدن عفونت جلوگیری کنند و دوره ریکاوری بعد از جراحی را راحت تر کنند.

سیتز بات یا نشستن در آب گرم

روزی دو تا سه بار، ده تا پانزده دقیقه در آب گرم بنشینید. این کار درد را کم می کند، التهاب را آرام می کند و ناحیه را تمیز نگه می دارد. می توانید کمی نمک به آب اضافه کنید اما ضروری نیست.

رعایت بهداشت ناحیه

ناحیه اطراف مقعد را بعد از هر بار دستشویی با آب ولرم بشویید. از دستمال کاغذی زبر استفاده نکنید. پوشیدن لباس زیر نخی و تمیز نگه داشتن ناحیه از رشد باکتری جلوگیری می کند.

رژیم غذایی مناسب

مدفوع سفت یا یبوست می تواند درد و فشار روی ناحیه را زیاد کند. مصرف فیبر کافی، نوشیدن آب کافی و در صورت لزوم استفاده از ملین های ملایم می تواند اجابت مزاج را راحت تر کند. میوه، سبزیجات و غلات کامل را در رژیم غذایی بگنجانید.

اجتناب از غذاهای تحریک کننده

ادویه های تند، الکل و بعضی افراد غذاهای چرب می توانند التهاب را تشدید کنند. این موارد را در دوران قبل و بعد از درمان محدود کنید.

استفاده از کرم های تسکین دهنده

کرم های حاوی اکسید روی یا کرم های مخصوص ناحیه مقعد می توانند سوزش و خارش پوست اطراف فیستول را کمتر کنند. این کرم ها فیستول را درمان نمی کنند اما ناراحتی روزانه را کاهش می دهند.

نحوه پیشگیری از فیستول مقعدی زنان

پیشگیری کامل از فیستول مقعدی همیشه ممکن نیست، اما کارهایی هستند که احتمال بروز آن را کم می کنند. بخش مهمی از پیشگیری مربوط به کنترل بیماری های زمینه ای و مراقبت درست از ناحیه مقعد است.

• آبسه مقعدی را سریع درمان کنید؛ تاخیر در درمان آبسه شانس تبدیل شدن آن به فیستول را بیشتر می کند

• اگر بیماری التهابی روده مثل کرون دارید، درمان منظم داشته باشید و چک آپ های دوره ای را جدی بگیرید

• در دوران بارداری و زایمان با متخصص زنان درباره ریسک های آسیب پرینه صحبت کنید

• بعد از زایمان، ناحیه اپیزیوتومی یا پارگی را درست مراقبت کنید و اگر ترمیم آن به نظرتان درست نیست، پیگیری کنید

• یبوست مزمن را جدی بگیرید چون فشار مداوم می تواند به بافت های مقعد آسیب بزند

• رابطه جنسی مقعدی بدون احتیاط کافی می تواند آسیب هایی ایجاد کند که زمینه ساز مشکلات بعدی شود

• اگر تحت رادیوتراپی لگن هستید، چک آپ های منظم بعد از اتمام درمان را نادیده نگیرید

یکی از چیزهایی که خیلی کم به آن پرداخته می شود، نقش سلامت میکروبیوم روده است. تحقیقات نشان می دهند که عدم تعادل باکتری های روده می تواند التهاب ناحیه را تشدید کند. رژیم غذایی پر فیبر، مصرف پروبیوتیک ها و پرهیز از مصرف بی رویه آنتی بیوتیک ها می تواند در این زمینه کمک کند.

چه زمانی باید به دکتر مراجعه کنیم؟

خیلی از زنان به دلیل خجالت یا نگرانی از قضاوت، مراجعه به پزشک را به تعویق می اندازند. اما باید بدانید که پزشکان متخصص کولورکتال و جراحی عمومی با این بیماری ها روزانه سر و کار دارند و این یک مشکل پزشکی کاملا طبیعی است. هرچه زودتر مراجعه کنید، درمان ساده تر خواهد بود.

در موارد زیر حتما به پزشک مراجعه کنید:

1. ترشح مداوم از اطراف مقعد که بیش از چند روز طول کشیده باشد

2. درد مقعدی که در حال بدتر شدن است یا مانع از زندگی روزانه شده

3. تب بالای ۳۸ درجه همراه با درد مقعدی که نشان دهنده عفونت فعال است

4. خروج مدفوع یا گاز از واژن که یک علامت خیلی جدی است

5. بازگشت آبسه مقعدی برای بار دوم یا بیشتر

6. خونریزی از مقعد که توضیح دیگری ندارد

7. عدم بهبودی کامل ناحیه اپیزیوتومی چند هفته بعد از زایمان

اگر به پزشک عمومی مراجعه کردید و احساس کردید مشکل شما به درستی بررسی نشد، بهتر است به متخصص جراحی عمومی یا کولورکتال مراجعه کنید.

در پایان باید گفت که فیستول مقعدی یک بیماری قابل درمان است. پیشرفت هایی که در روش های جراحی اتفاق افتاده، گزینه های بیشتری را در اختیار بیماران گذاشته و بسیاری از روش های جدید نگران کننده ترین عارضه یعنی بی اختیاری مدفوع را به شدت کاهش داده اند. تشخیص زود هنگام و انتخاب متخصص با تجربه، مهم ترین عوامل در موفقیت درمان هستند.