علت فیستول مقعدی در مردان | علائم و درمان فیستول آقایان

بیماری فیستول در مردان چیست؟

فیستول مقعدی یک کانال یا مجرای غیرطبیعی است که معمولا از داخل مقعد شروع می شود و به پوست اطراف آن ختم می شود. این مجرا در واقع یادگار یک آبسه مقعدی است که یا به درستی درمان نشده یا کاملا تخلیه نشده و به مرور زمان تبدیل به یک کانال دائمی شده است.

در مردان این بیماری شیوع بیشتری نسبت به زنان دارد. آمارها نشان می دهد که مردان حدود دو برابر بیشتر از زنان به فیستول مقعدی مبتلا می شوند. دلیل این تفاوت هنوز کاملا مشخص نیست، اما ساختار آناتومیک متفاوت و برخی عوامل سبک زندگی در این آمار نقش دارند.

فیستول انواع مختلفی دارد. ساده ترین نوع آن یک مجرای مستقیم بین مقعد و پوست است، اما در برخی موارد مجراها پیچیده تر هستند، چند شاخه دارند یا از عضلات اسفنکتر مقعدی عبور می کنند. همین پیچیدگی آناتومیک است که انتخاب روش درمان را گاهی دشوار می کند.

این بیماری خود به خود بهبود نمی یابد. برخلاف بعضی مشکلات خفیف مقعدی، فیستول یک کانال با پوشش اپیتلیال دارد که به آن اجازه می دهد تا باقی بماند و ترشح کند. بدون مداخله پزشکی، این مجرا نه تنها بهتر نمی شود، بلکه ممکن است گسترش پیدا کند.

علت فیستول مقعدی در مردان

برای درک علت فیستول باید اول فهمید که این بیماری از کجا شروع می شود. در دیواره داخلی مقعد غدد کوچکی وجود دارند که وظیفه شان ترشح مایع برای روان کردن مقعد است. وقتی این غدد دچار انسداد یا عفونت می شوند، آبسه شکل می گیرد. آبسه ای که به خوبی درمان نشود، راهی برای تخلیه خودش پیدا می کند و این راه همان فیستول است.

اما چرا در مردان بیشتر اتفاق می افتد؟ چند عامل مشخص در این زمینه وجود دارد که در ادامه بررسی می کنیم.

آبسه مقعدی درمان نشده

شایع ترین علت فیستول، بیماری آبسه مقعدی است که به درستی درمان نشده است. وقتی آبسه تخلیه می شود، چه خود به خود و چه با جراحی، ممکن است یک مسیر باز بین غده عفونی و پوست باقی بماند.

در یک مطالعه که جزئیات آن در Pub Med منتشر شده است، ۳۱ درصد از بیماران پس از تخلیه آبسه پری‌ آنال در ادامه دچار فیستول مقعدی شدند.

مشکل اینجاست که خیلی از مردان وقتی درد آبسه کمتر می شود یا آبسه خود به خود می ترکد، تصور می کنند مشکل حل شده است. اما در واقع عفونت ریشه کن نشده و در حال تبدیل شدن به یک کانال دائمی است.

بیماری کرون

بیماری کرون یک التهاب مزمن روده است که می تواند هر قسمتی از دستگاه گوارش را درگیر کند، از جمله ناحیه مقعد. مردان مبتلا به کرون به طور معنی داری بیشتر در معرض خطر فیستول مقعدی قرار دارند. در این بیماری التهاب عمیق دیواره روده می تواند مسیرهای غیرطبیعی ایجاد کند.

فیستول مرتبط با کرون معمولا پیچیده تر است و درمان آن هم سخت تر. گاهی فیستول اولین علامت کرون در بیمارانی است که اصلا نمی دانستند این بیماری را دارند. به همین دلیل در موارد فیستول بدون سابقه آبسه واضح، پزشک باید بیماری های التهابی روده را هم بررسی کند.

رابطه جنسی مقعدی

آسیب های مکرر به ناحیه مقعد از جمله در اثر رابطه جنسی مقعدی می توانند زمینه را برای عفونت و در نهایت تشکیل فیستول فراهم کنند. این موضوع در مردان اهمیت دارد و یکی از دلایلی است که در مراجعه به پزشک باید به صورت کامل و صادقانه سابقه بیان شود تا تشخیص درست داده شود.

سل مقعدی

سل می تواند در هر قسمتی از بدن ایجاد شود، از جمله ناحیه مقعدی. فیستول مقعدی ناشی از سل در کشورهایی که این بیماری شیوع بیشتری دارد، یکی از علل قابل توجه به شمار می آید. این نوع فیستول معمولا چند مجرایی است و پاسخ ضعیف تری به جراحی معمول می دهد، مگر اینکه بیماری سل هم همزمان درمان شود.

عمل های جراحی قبلی در ناحیه مقعد

هر جراحی در ناحیه مقعد و رکتوم می تواند زمینه ساز فیستول باشد. عمل هموروئید، شقاق مقعدی یا برداشتن تومور در این ناحیه از جمله مواردی هستند که ممکن است در صورت عفونت بعد از عمل یا ترمیم ناقص زخم، منجر به تشکیل فیستول شوند.

مردانی که سابقه جراحی پروستات دارند هم در برخی موارد دچار فیستول بین رکتوم و ناحیه اطراف پروستات می شوند که نوع خاصی از این بیماری است.

دیابت کنترل نشده

قند خون بالا سیستم ایمنی را تضعیف می کند و توانایی بدن برای مقابله با عفونت را کاهش می دهد. مردان دیابتی که قند خونشان کنترل نشده، بیشتر در معرض آبسه های مقعدی مکرر هستند و همین آبسه های مکرر زمینه را برای تشکیل فیستول فراهم می کنند.

علاوه بر این، ترمیم زخم در بیماران دیابتی کندتر اتفاق می افتد. این یعنی حتی بعد از جراحی فیستول، احتمال عود در این افراد بالاتر است اگر قند خون کنترل نشود.

نشستن طولانی مدت و عادات ناصحیح

این عامل اغلب نادیده گرفته می شود. مردانی که شغل هایشان مستلزم نشستن طولانی مدت است، مانند رانندگان، کارمندان اداری یا برنامه نویسان، فشار مداوم به ناحیه مقعد وارد می کنند. این فشار می تواند جریان خون محلی را مختل کند و مقاومت بافت را در برابر عفونت کاهش دهد.

همچنین یبوست مزمن که در مردانی که آب کافی نمی نوشند یا فیبر کمی مصرف می کنند شایع است، می تواند با فشار زیاد هنگام دفع، به غدد مقعدی آسیب برساند و زمینه ساز عفونت شود.

علائم فیستول مقعدی آقایان چیست؟

علائم فیستول مقعدی در مردان اغلب از یک ترشح مزمن یا درد مبهم شروع می شود که ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه ادامه داشته باشد. مشکل اینجاست که این علائم گاهی به صورت دوره ای بهتر و بدتر می شوند و همین باعث می شود فرد تصور کند مشکل حل شده، در حالی که فیستول همچنان فعال است.

علائم اصلی که باید جدی گرفته شوند به شرح زیر هستند:

1. ترشح دائمی از کنار مقعد: این ترشح می تواند چرکی، خونی یا مخلوطی از هر دو باشد. برخلاف خونریزی هموروئید که معمولا هنگام دفع اتفاق می افتد، ترشح فیستول بدون ارتباط با دفع و به صورت مستمر وجود دارد.

2. درد مداوم یا ضربان دار در ناحیه مقعد: درد ممکن است با نشستن، راه رفتن یا دفع بدتر شود. دردی که در حالت استراحت هم وجود دارد معمولا نشانه فعال بودن عفونت است.

3. تورم و قرمزی اطراف مقعد: ممکن است یک برجستگی کوچک یا سوراخ خارجی قابل مشاهده باشد که محل خروج ترشحات است.

4. خارش مداوم ناحیه مقعد: ترشحات مزمن پوست اطراف مقعد را تحریک می کنند و خارش مقاومی ایجاد می کنند که با داروهای معمول ضدخارش برطرف نمی شود.

5. بوی ناخوشایند: ترشحات چرکی معمولا بوی بدی دارند که می تواند اجتماعی شدن و کیفیت زندگی را تحت تاثیر قرار دهد.

6. تب و علائم عمومی عفونت: در مرحله حاد یا زمانی که آبسه فعال است، ممکن است تب، لرز و احساس کسالت عمومی هم وجود داشته باشد.

7. دشواری در نشستن: خیلی از مردان مبتلا تعریف می کنند که ترجیح می دهند روی یک طرف بنشینند یا از نشستن روی سطوح سخت پرهیز می کنند.

یک نکته مهم این است که در فیستول های پیچیده یا فیستول هایی که از عضله اسفنکتر عبور می کنند، ممکن است علائمی مثل نشت غیرارادی مدفوع یا گاز هم وجود داشته باشد. این علامت نشان می دهد که عضلات کنترل مقعد هم تحت تاثیر قرار گرفته اند و باید فورا به پزشک مراجعه شود.

یک ویژگی که فیستول را از آبسه ساده متمایز می کند، ماهیت مزمن و تکرارشونده آن است. آبسه ممکن است درمان شود و فروکش کند، اما وقتی فیستول شکل گرفته، ترشح و ناراحتی به صورت دوره ای برمی گردد. این الگوی تکراری خودش یکی از شاخص های مهم تشخیصی است.

راه های درمان فیستول در آقایان

درمان فیستول مقعدی در مردان بسته به نوع، موقعیت و پیچیدگی فیستول متفاوت است. هیچ روش جهانی که برای همه موارد مناسب باشد وجود ندارد. پزشک معالج باید با بررسی دقیق تصمیم بگیرد که کدام روش برای هر بیمار مناسب تر است. در ادامه روش های اصلی درمانی را بررسی می کنیم.

فیستولوتومی (بازکردن مجرا)

در این روش جراح مجرای فیستول را از طول باز می کند تا از داخل به خارج تبدیل به یک زخم باز شود و از نو ترمیم پیدا کند. این ساده ترین و موثرترین روش برای فیستول های سطحی است که از عضله اسفنکتر عبور نمی کنند.

نرخ موفقیت این روش برای فیستول های ساده بسیار بالا است، اما برای فیستول هایی که عمیق تر هستند یا از بخش قابل توجهی از عضله اسفنکتر عبور می کنند مناسب نیست چون ممکن است کنترل مقعد را مختل کند.

گذاشتن سِتون

سِتون یک نخ یا لاستیک نازک است که از داخل مجرای فیستول رد می شود. این روش در دو حالت استفاده می شود؛ یا برای تخلیه تدریجی و کنترل عفونت قبل از جراحی اصلی، یا به عنوان درمان نهایی با هدف بستن تدریجی مجرا از طریق التهاب کنترل شده.

گذاشتن سِتون معمولا برای فیستول های پیچیده که درگیر عضلات اسفنکتر هستند توصیه می شود. بیمار باید چند ماه با این وسیله زندگی کند که کمی ناراحتی ایجاد می کند، اما در مقابل، خطر آسیب به عضله کنترل مقعد را کاهش می دهد.

فلاپ رکتال (انتقال پوشش داخلی)

در این تکنیک جراح یک لایه از پوشش داخلی مقعد را جدا کرده و برای پوشاندن سوراخ داخلی فیستول استفاده می کند. مزیت این روش این است که عضلات اسفنکتر دست نخورده باقی می مانند. این روش بیشتر برای فیستول های پیچیده و ارتفاع بالا کاربرد دارد و نرخ موفقیتش در مراکز تخصصی خوب است، هرچند یادگیری آن برای جراح نیاز به تجربه دارد.

LIFT (بستن فیستول از بین عضلات)

این روش نسبتا جدید است. جراح از طریق یک برش کوچک بین لایه های عضلانی وارد می شود و مجرای فیستول را در آنجا می بندد و بخشی از آن را برمی دارد. مزیت اصلی LIFT این است که ریسک آسیب به عضله اسفنکتر را به حداقل می رساند و برای فیستول های میانی مناسب است.

استفاده از چسب یا پلاگ

در این روش یا یک ماده بیولوژیک به شکل پلاگ (درپوش) داخل مجرا قرار می گیرد، یا از فیبرین گلو (چسب بیولوژیک) برای بستن مجرا استفاده می شود. این روش ها کم تهاجمی هستند اما نرخ موفقیتشان پایین تر از جراحی است و بیشتر برای بیمارانی که ریسک جراحی برایشان بالاست یا فیستول پیچیده دارند در نظر گرفته می شوند.

درمان خانگی فیستول مقعدی در مردان

قبل از هر چیز باید صادقانه گفت که درمان خانگی به تنهایی نمی تواند فیستول مقعدی را درمان کند. اما روش هایی وجود دارند که می توانند علائم را کنترل کنند، از تشدید عفونت جلوگیری کنند و شرایط را تا زمان مراجعه به پزشک یا بعد از جراحی بهتر کنند.

حمام نشیمن گاه با آب گرم

نشستن در آب گرم برای ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، دو تا سه بار در روز، یکی از موثرترین کارهایی است که می توان در خانه انجام داد. آب گرم جریان خون ناحیه را بهبود می دهد، عضلات را شل می کند، درد را کاهش می دهد و از تجمع ترشحات جلوگیری می کند. به این حمام ها Sitz Bath می گویند و پزشکان هم بعد از جراحی این ناحیه همین توصیه را می کنند.

رعایت بهداشت موضعی

شستن ملایم ناحیه مقعد بعد از هر بار دفع با آب ولرم، بدون استفاده از صابون های تند یا دستمال های معطر، از تحریک بیشتر پوست جلوگیری می کند. خشک کردن آرام ناحیه با یک حوله نرم هم مهم است چون رطوبت محیط مناسبی برای رشد باکتری فراهم می کند.

تغییر رژیم غذایی برای کنترل یبوست

مصرف کافی آب، سبزیجات، میوه ها و غلات کامل به نرم شدن مدفوع کمک می کند و فشار هنگام دفع را کاهش می دهد. این کاهش فشار برای جلوگیری از آسیب بیشتر به ناحیه مقعد ضروری است. از مصرف غذاهای تند، الکل و قهوه زیاد که می توانند التهاب ناحیه را تشدید کنند باید پرهیز شود.

پوشیدن لباس زیر نخی و تمیز

لباس های تنگ یا جنس های مصنوعی که هوا را به ناحیه نمی رسانند می توانند رطوبت ایجاد کنند و محیط مناسبی برای رشد باکتری فراهم کنند. لباس زیر نخی، گشاد و تمیز به بهداشت ناحیه کمک می کند.

استفاده از پدهای جاذب

برای مدیریت ترشحات و جلوگیری از آلودگی لباس و آسیب به پوست اطراف، استفاده از پدهای بهداشتی کوچک در لباس زیر می تواند مفید باشد. این کار جنبه درمانی ندارد اما کیفیت زندگی را در دوره انتظار برای درمان قطعی بهتر می کند.

آیا فیستول مقعدی در مردان خطرناک است؟

فیستول مقعدی به خودی خود یک وضعیت تهدیدکننده حیات نیست، اما اگر نادیده گرفته شود می تواند عوارض جدی ایجاد کند. مهم ترین خطر، گسترش عفونت است. یک فیستول درمان نشده می تواند زمینه ساز آبسه های جدید شود، عفونت می تواند به بافت های اطراف گسترش پیدا کند و در موارد نادر به فاشئیت نکروزان تبدیل شود که یک اورژانس پزشکی جدی است.

یکی از نگرانی های اصلی در فیستول های مزمن و درمان نشده، احتمال بدخیم شدن است. مطالعات نشان می دهند که فیستول های مقعدی که سال ها درمان نشده باقی می مانند، در موارد کمی ممکن است دچار تغییرات سرطانی شوند. این احتمال پایین است اما وجود دارد و دلیل خوبی برای جدی گرفتن درمان به موقع است.

فیستول پیچیده یا بزرگ می تواند به عضلات اسفنکتر آسیب برساند و منجر به بی اختیاری مدفوع شود. این عارضه اگرچه شایع نیست، اما تاثیر بسیار جدی بر کیفیت زندگی دارد. به همین دلیل در فیستول های پیچیده، انتخاب روش جراحی مناسب برای حفظ عملکرد اسفنکتر از اهمیت بالایی برخوردار است.

از نظر کیفیت زندگی هم، فیستول درمان نشده اثرات قابل توجهی دارد. ترشح مداوم، بوی ناخوشایند، درد و محدودیت در فعالیت های روزمره می توانند به اضطراب، افسردگی و انزوای اجتماعی منجر شوند. این جنبه اغلب در مباحث پزشکی کمتر مورد توجه قرار می گیرد اما از نظر بیمار بسیار مهم است.

آیا فیستول در مردان باعث ناباروری می‌شود؟

این سوال برای بسیاری از مردان جوان مبتلا به فیستول مطرح می شود و پاسخ آن نیاز به دقت دارد. فیستول مقعدی به طور مستقیم بر باروری مردان تاثیر نمی گذارد چون مجرای تناسلی مردان از مجرای گوارشی کاملا جدا است.

اما یک نکته وجود دارد که باید به آن توجه کرد. در مواردی که فیستول ناشی از بیماری های التهابی مانند کرون است، این بیماری های زمینه ای خودشان می توانند بر باروری تاثیر بگذارند. همچنین برخی داروهایی که برای درمان کرون استفاده می شوند، به خصوص سولفاسالازین، می توانند به صورت موقت کیفیت اسپرم را کاهش دهند.

نظر دکتر کامبیز پوریوسف در مورد ارتباط بین باروری و فیستول مقعدی: در مواردی که فیستول بسیار گسترده است و به ناحیه پرینه (فضای بین مقعد و اسکروتوم) آسیب می رساند، ممکن است عصب ها یا رگ های اطراف تحت تاثیر قرار گیرند. در این موارد نادر، ممکن است عملکرد جنسی یا کنترل ادراری هم تحت تاثیر قرار گیرد، اما این ربط مستقیمی به باروری ندارد.

جراحی فیستول هم در صورت انجام صحیح، نباید تاثیری بر باروری داشته باشد. البته جراحی های گسترده تر در ناحیه لگن که به غدد یا اعصاب نزدیک هستند نیاز به بررسی دقیق تر دارند. اگر این نگرانی وجود دارد، بهتر است قبل از جراحی با پزشک به صراحت در مورد این موضوع صحبت شود.

نحوه پیشگیری از فیستول مقعدی آقایان

پیشگیری از فیستول مقعدی به معنای جلوگیری از شکل گیری آبسه های مقعدی و درمان به موقع آن ها است. این موارد پیشگیرانه شانس ابتلا به فیستول را به طور معنی داری کاهش می دهند.

درمان کامل آبسه مقعدی

مهم ترین اقدام پیشگیرانه، درمان صحیح و کامل آبسه مقعدی است. وقتی آبسه تشخیص داده می شود، باید حتما زیر نظر پزشک درمان شود و فقط به گرفتن آنتی بیوتیک اکتفا نشود. باید تخلیه آبسه مقعدی انجام شود و بعد از آن هم باید پیگیری شود تا مطمئن شویم مجرایی باقی نمانده است.

کنترل یبوست مزمن

یبوست یکی از عوامل زمینه ساز مشکلات مقعدی است. مصرف روزانه آب کافی، رژیم غذایی با فیبر مناسب و فعالیت بدنی منظم می توانند از یبوست جلوگیری کنند. فشار زیاد هنگام دفع به تدریج به ساختارهای ناحیه مقعد آسیب می رساند.

مدیریت بیماری های زمینه ای

اگر بیماری هایی مثل دیابت یا کرون وجود دارند، کنترل دقیق آن ها اهمیت دارد. قند خون کنترل نشده سیستم ایمنی را تضعیف می کند و خطر عفونت ها از جمله آبسه مقعدی را بالا می برد. در بیماران کرون هم، مدیریت صحیح بیماری با کمک پزشک متخصص گوارش می تواند از عوارض مقعدی جلوگیری کند.

بهداشت مناسب ناحیه مقعد

شستشوی ملایم ناحیه بعد از دفع، پرهیز از استفاده از دستمال های خیلی خشن یا مواد شیمیایی تحریک کننده، و خشک نگه داشتن ناحیه از اقدامات ساده ای هستند که سلامت پوست این ناحیه را حفظ می کنند و احتمال عفونت را کاهش می دهند.

چه زمانی باید آقایان برای فیستول به پزشک مراجعه کنند؟

یکی از مشکلات رایج این است که مردان معمولا مراجعه به پزشک برای مشکلات مقعدی را به تعویق می اندازند. این تاخیر باعث می شود که یک مشکل ساده به یک فیستول پیچیده تبدیل شود. موارد زیر نشانه هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند:

• وجود ترشح چرکی یا خونی از ناحیه اطراف مقعد که بیش از یک هفته ادامه داشته باشد

• درد مداوم در ناحیه مقعد که با استراحت بهتر نمی شود

• سابقه آبسه مقعدی که درمان شده اما ناراحتی هنوز ادامه دارد

• تورم یا برجستگی در اطراف مقعد که از بین نمی رود

• تب همراه با درد ناحیه مقعد

• هر گونه نشت غیرارادی مدفوع یا گاز که قبلا وجود نداشته

• خارش مقعدی مزمن ناحیه که به درمان های معمول پاسخ نمی دهد

یک نکته که باید به آن توجه داشت این است که مراجعه به پزشک متخصص کولوپروکتولوژی یا جراحی عمومی با تجربه در این حوزه اهمیت دارد. پزشک عمومی می تواند اولین ارزیابی را انجام دهد، اما تشخیص قطعی نوع فیستول و انتخاب روش درمانی مناسب به تخصص و تجربه بیشتری نیاز دارد.

ممکن است پزشک علاوه بر معاینه بالینی، از MRI لگن هم برای تعیین دقیق مسیر فیستول و ارتباط آن با عضلات اسفنکتر استفاده کند. MRI بهترین ابزار تصویربرداری برای این منظور است و اطلاعاتی می دهد که برای برنامه ریزی جراحی ضروری هستند.

در نهایت، هر چقدر زودتر اقدام شود، درمان ساده تر و نتیجه بهتر خواهد بود. فیستول های ساده و کوچک با جراحی سرپایی نسبتا کوچک قابل درمان هستند. اما اگر تاخیر شود و فیستول گسترش پیدا کند یا عضلات بیشتری درگیر شوند، جراحی پیچیده تر می شود و دوره بهبودی هم طولانی تر خواهد بود.