اسفنکتر مقعدی چیست؟ | درمان پارگی و تقویت عضله اسفنکتر

اسفنکتر مقعدی چیست و چه وظیفه ای دارد؟

اسفنکتر مقعدی یک حلقه عضلانی است که دور مجرای مقعد را احاطه کرده و وظیفه اصلی آن کنترل خروج مدفوع و گاز از بدن است. این عضله در واقع دو لایه جداگانه دارد که با هم کار می کنند تا پیوستگی و کنترل اجابت مزاج را حفظ کنند.

شاید کمتر به این موضوع فکر کرده باشید، اما اسفنکتر مقعدی در طول روز بارها و بارها منقبض و شل می شود، حتی در خواب. این عضله با سیستم عصبی خودمختار بدن در ارتباط است و بخشی از عملکرد آن خارج از اراده ما انجام می شود.

از نظر آناتومیکی، ناحیه مقعد از چندین لایه عضلانی و بافت همبند تشکیل شده که اسفنکتر تنها بخشی از آن است. کانال مقعدی در بزرگسالان حدود سه تا چهار سانتی متر طول دارد و اسفنکتر در اطراف این کانال قرار گرفته است. فشار استراحتی طبیعی در داخل مقعد عمدتا توسط اسفنکتر داخلی ایجاد می شود و حدود هفتاد تا هشتاد درصد از فشار پایه مربوط به همین لایه است.

ارتباط این عضله با کف لگن هم از نظر بالینی مهم است. ضعف عضلات کف لگن می تواند مستقیما بر عملکرد اسفنکتر تاثیر بگذارد و برعکس، آسیب اسفنکتر ممکن است با اختلالات کف لگن همراه باشد. به همین دلیل، متخصصانی که با این ناحیه کار می کنند معمولا هر دو را با هم بررسی می کنند.

انواع اسفنکتر مقعدی کدام اند؟

اسفنکتر مقعدی از دو بخش داخلی و خارجی تشکیل شده است. این دو بخش از نظر ساختار و نحوه کنترل با هم تفاوت دارند و هر کدام نقش متفاوتی در کنترل دفع دارند.

اسفنکتر داخلی

اسفنکتر داخلی یک عضله صاف است که ادامه لایه عضلانی روده بزرگ به شمار می رود. این عضله به طور کامل تحت کنترل سیستم عصبی خود مختار قرار دارد، یعنی ما هیچ کنترل ارادی روی آن نداریم. در حالت عادی، اسفنکتر داخلی به صورت منقبض باقی می ماند و در واقع بیشتر فشار استراحتی مقعد را ایجاد می کند.

وقتی مدفوع وارد راست روده می شود، دیواره آن کشیده می شود و یک بازتاب عصبی باعث شل شدن موقت اسفنکتر داخلی می شود. این پدیده را رفلکس مهاری راست روده-مقعدی می نامند. اگر این رفلکس به درستی کار نکند، مشکل بی اختیاری یا برعکس، یبوست مزمن ممکن است ایجاد شود.

آسیب به اسفنکتر داخلی معمولا با کاهش فشار استراحتی مقعد همراه است و اغلب باعث بی اختیاری مدفوع شل یا مایع می شود. این نوع آسیب در زایمان های طبیعی با مداخله زیاد و همچنین برخی جراحی های مقعدی دیده می شود.

اسفنکتر خارجی

اسفنکتر خارجی یک عضله مخطط است، یعنی همان نوع عضله ای که در بازوها و پاهایمان داریم و می توانیم آن را با اراده کنترل کنیم. این عضله به شکل یک حلقه کامل دور اسفنکتر داخلی را احاطه کرده و با عضلات کف لگن، به خصوص عضله پوبورکتالیس، ارتباط نزدیکی دارد.

اسفنکتر خارجی وظیفه اصلی آن کنترل ارادی مدفوع در مواقعی است که شرایط دفع مناسب نیست. وقتی احساس فشار دارید اما امکان استفاده از دستشویی ندارید، اسفنکتر خارجی است که جلوی خروج غیرارادی مدفوع را می گیرد. این عضله می تواند حداکثر یک تا دو دقیقه در حالت انقباض شدید باقی بماند.

توانایی این عضله با تمرین قابل افزایش است، درست مثل هر عضله دیگری. تمریناتی مثل ورزش کگل به تقویت اسفنکتر خارجی کمک می کنند، هرچند نتایج فردی متفاوت است.

تفاوت اسفنکتر داخلی و خارجی

مهم‌ ترین تفاوت این دو عضله، نحوه کنترل آن‌ها ست؛ اسفنکتر داخلی به‌صورت غیرارادی فعالیت می‌ کند، اما اسفنکتر خارجی تحت کنترل ارادی ماست. از نظر ساختار و عملکرد نیز تفاوت‌ هایی بین این دو وجود دارد.

از نظر جنس عضله، داخلی از نوع صاف و خارجی از نوع مخطط است. از نظر خونرسانی هم متفاوتند؛ اسفنکتر خارجی خونرسانی بهتری دارد و در نتیجه توانایی بازیابی بیشتری پس از آسیب نشان می دهد. این موضوع در انتخاب روش جراحی ترمیمی هم اهمیت دارد.

از نظر پاسخ به درمان نیز تفاوت وجود دارد. آسیب اسفنکتر خارجی اغلب با ترمیم جراحی نتایج بهتری می دهد، در حالی که آسیب اسفنکتر داخلی ممکن است به درمان های غیرجراحی بهتر پاسخ دهد. البته این تفاوت به شدت آسیب و شرایط فردی بستگی دارد.

نشانه های ضعف یا آسیب اسفنکتر مقعدی چیست؟

ضعف یا آسیب اسفنکتر مقعدی می تواند با طیف وسیعی از علائم ظاهر شود. برخی از این علائم آشکار و برخی دیگر ظریف تر هستند و ممکن است مدت ها نادیده گرفته شوند. خیلی از افراد به دلیل خجالت یا تصور اینکه این علائم طبیعی هستند، دیر به پزشک مراجعه می کنند که این تاخیر معمولا درمان را پیچیده تر می کند.

علائم زیر ممکن است نشانه ضعف یا آسیب اسفنکتر مقعدی باشند:

1. بی اختیاری مدفوع، چه به صورت کامل چه جزئی

2. خروج ناخواسته گاز بدون توانایی کنترل

3. احساس فوریت شدید برای دفع که نمی توانید آن را به تاخیر بیندازید

4. لکه گذاری مدفوع روی لباس زیر بدون اطلاع از خروج آن

5. درد یا ناراحتی در ناحیه مقعد، به خصوص هنگام نشستن

6. احساس ناقص بودن دفع حتی بعد از اجابت مزاج

7. درد هنگام یا بعد از اجابت مزاج

8. خونریزی از ناحیه مقعد

نوع مدفوعی که فرد نمی‌ تواند کنترل کند هم می‌ تواند در تشخیص علت موثر باشد. بی‌ اختیاری مدفوع جامد ممکن است با آسیب قابل‌ توجه اسفنکتر همراه باشد، در حالی که مدفوع مایع حتی در اثر اسهال نیز می‌ تواند از کنترل خارج شود.

اگر هر یک از این علائم را تجربه می کنید، به خصوص اگر بیش از چند هفته ادامه داشته، مراجعه به پزشک متخصص گوارش یا کولورکتال توصیه می شود. تشخیص زود هنگام معمولا امکان درمان های کم تهاجمی تر را فراهم می کند.

پارگی اسفنکتر مقعدی چیست؟

پارگی اسفنکتر مقعدی یعنی پاره شدن کامل یا جزئی بافت عضلانی این ساختار. شایع ترین علت آن در زنان، زایمان طبیعی است، به خصوص زایمان با زور بیش از حد، استفاده از فورسپس یا وکیوم، یا زایمان نوزاد با وزن زیاد. در مردان، جراحی های ناحیه مقعد مثل هموروئیدکتومی یا فیستولکتومی از علل شایع تر هستند.

پارگی های مرتبط با زایمان به چهار درجه تقسیم می شوند. درجه اول و دوم معمولا در همان اتاق زایمان ترمیم می شوند و نتایج بلندمدت نسبتا خوبی دارند. اما پارگی درجه سوم که به اسفنکتر خارجی رسیده، و درجه چهارم که اسفنکتر داخلی هم درگیر شده، نیاز به ترمیم دقیق تر دارند و خطر عوارض بلند مدت مثل بی اختیاری مدفوع در آن ها بالاتر است.

به نقل از دکتر عاطفه دهقانی تفتی برخی پارگی های اسفنکتر در زایمان تشخیص داده نمی شوند یا درمان ناقص دریافت می کنند. سال ها بعد، این زنان با علائم بی اختیاری یا درد مزمن مراجعه می کنند و بررسی های تصویربرداری نشان می دهد که علت اصلی به یک پارگی قدیمی و ترمیم نشده برمی گردد. سونوگرافی اندورکتال در این موارد ابزار تشخیصی مفیدی است.

ضربه مستقیم به ناحیه مقعد، مثل تصادفات شدید یا سقوط، هم می تواند باعث پارگی اسفنکتر شود. این نوع پارگی ها اغلب با آسیب های همزمان به ساختارهای مجاور همراه هستند و مدیریت آن ها پیچیده تر است. در ادامه عکس پارگی اسفنکتر مقعدی با توضیحات پزشکی مربوطه قرار گفته است:

علائم پارگی اسفنکتر مقعدی چیست؟

علائم پارگی اسفنکتر مقعدی به زمان وقوع آسیب و شدت آن بستگی دارد. پارگی تازه با علائم حاد همراه است، در حالی که پارگی های قدیمی ممکن است سال ها بدون علائم واضح باقی بمانند و بعد با بی اختیاری تدریجی خود را نشان دهند.

علائم زیر ممکن است در پارگی اسفنکتر مقعدی دیده شوند:

• درد شدید ناگهانی در ناحیه مقعد یا پرینه (ناحیه بین مقعد و دستگاه تناسلی)

• خونریزی از مقعد یا پرینه

• تورم و کبودی در ناحیه آسیب دیده

• بی اختیاری مدفوع یا گاز که ممکن است بلافاصله یا هفته ها بعد شروع شود

• ناتوانی در کنترل دفع، حتی با وجود احساس فشار کامل

• درد هنگام نشستن یا راه رفتن

• احساس خلاء یا ضعف در ناحیه مقعد

• عفونت یا ترشح غیرعادی اگر پارگی درمان نشده باشد

مهم است بدانید که شدت درد همیشه با شدت آسیب متناسب نیست. برخی پارگی های نسبتا بزرگ ممکن است در ابتدا درد شدیدی ایجاد نکنند، به خصوص اگر اعصاب ناحیه هم آسیب دیده باشند. این موضوع باعث می شود تشخیص بالینی در مرحله حاد گاهی دشوار باشد.

در زنانی که پارگی شدید پرینه داشته اند، درد هنگام مقاربت و کاهش لذت جنسی گزارش شده است. این مورد بار روانی قابل توجهی هم دارد که اغلب در ارزیابی های بالینی نادیده گرفته می شود.

درمان آسیب و پارگی اسفنکتر مقعدی

درمان آسیب اسفنکتر مقعدی بستگی زیادی به نوع، شدت و قدمت آسیب دارد. در موارد حاد، هدف اصلی ترمیم سریع است، در حالی که آسیب‌ های مزمن ممکن است ابتدا با روش‌ های غیرجراحی درمان شوند.

درمان خانگی

درمان خانگی در موارد خفیف یا به عنوان مکمل درمان های پزشکی می تواند مفید باشد. البته درمان خانگی جایگزین ارزیابی پزشکی نمی شود و در صورت علائم شدید باید حتما به متخصص مراجعه شود.

رژیم غذایی مناسب

یکی از موثرترین درمان های خانگی، تنظیم رژیم غذایی است. مصرف فیبر کافی، حدود بیست و پنج تا سی گرم در روز، به نرم شدن مدفوع و کاهش فشار هنگام اجابت مزاج کمک می کند. منابع خوب فیبر شامل سبزیجات، میوه ها، حبوبات و غلات کامل هستند. در کنار فیبر، نوشیدن آب کافی هم ضروری است.

حمام نشیمن

نشستن در آب گرم به مدت ده تا پانزده دقیقه، سه تا چهار بار در روز، به خصوص بعد از اجابت مزاج، به کاهش درد و تورم کمک می کند. آب باید گرم باشد اما نه داغ. برخی متخصصان اضافه کردن نمک اپسوم به آب را توصیه می کنند، هرچند شواهد علمی قوی برای این کار وجود ندارد.

اجتناب از فشار غیرضروری

طولانی نشستن روی توالت، فشار آوردن هنگام اجابت مزاج و بلند کردن اجسام سنگین، همه می توانند به اسفنکتر فشار وارد کنند. تلاش برای کوتاه کردن مدت نشستن روی توالت و اجتناب از زور زدن، کمک می کند که بافت در حال بهبود آسیب بیشتری نبیند.

فیزیوتراپی کف لگن

فیزیوتراپی کف لگن یکی از موثرترین روش های غیرجراحی برای بهبود عملکرد اسفنکتر است. یک فیزیوتراپیست متخصص با ارزیابی عضلات کف لگن و اسفنکتر، برنامه تمرینی شخصی سازی شده طراحی می کند. این برنامه ممکن است شامل تمرینات تقویتی، تمرینات هماهنگی عصبی عضلانی و آموزش تکنیک های صحیح دفع باشد.

یک روش دیگر که معمولا در مراکز درمانی کمتر به آن توجه می شود، بایوفیدبک است. در این روش، الکترودهایی به ناحیه مقعد وصل می شوند و فعالیت عضله روی مانیتور نمایش داده می شود. بیمار با دیدن این بازخورد بصری، یاد می گیرد عضلات اسفنکتر را به درستی منقبض و شل کند. مطالعات نشان داده اند که بایوفیدبک در بی اختیاری مدفوع موثر است.

درمان دارویی

در موارد خاص، پزشک ممکن است داروهایی تجویز کند. برای بی اختیاری مدفوع مایع، داروهایی که سرعت حرکت روده را کم می کنند مثل لوپرامید ممکن است کمک کننده باشند. برای کاهش درد مزمن، برخی کرم های موضعی استفاده می شوند. در مواردی که اسفنکتر داخلی در حالت اسپاسم است، کرم نیتروگلیسیرین یا داروهای مسدودکننده کانال کلسیم می توانند کمک کنند. تجویز تمام این داروها باید حتما زیر نظر پزشک باشد.

جراحی ترمیمی

در پارگی های شدید یا مواردی که درمان های غیرجراحی موثر نبوده اند، جراحی گزینه اصلی است. رایج ترین روش جراحی، اسفنکتروپلاستی است که در آن دو انتهای پاره شده عضله به هم دوخته می شوند.

نتایج جراحی در کوتاه مدت معمولا خوب است، اما تحقیقات نشان داده اند که بهبودی عملکرد ممکن است در بلند مدت کاهش پیدا کند. به همین دلیل، بعد از جراحی ادامه فیزیوتراپی و فعالیت های تقویتی اهمیت زیادی دارد.

تحریک عصبی ساکرال

تحریک عصبی ساکرال یک روش نسبتا جدید برای درمان بی اختیاری مقعدی است. در این روش، یک دستگاه کوچک زیر پوست کاشته می شود و با ارسال پالس های الکتریکی به اعصاب ساکرال، عملکرد اسفنکتر بهبود می یابد. این روش در مواردی که آسیب عضلانی شدید نباشد اما اختلال عملکردی وجود داشته باشد، نتایج خوبی نشان داده است.

راه های تقویت ماهیچه اسفنکتر مقعد

تقویت اسفنکتر مقعدی نه فقط برای درمان، بلکه برای پیشگیری از ضعف تدریجی این عضله هم اهمیت دارد. مثل هر عضله دیگری، اسفنکتر هم با عدم استفاده یا عدم ورزش دادن، دچار ضعف می شود. بسته به علت ضعف اسفنکتر، تمرینات کف لگن، اصلاح عادات دفع و فعالیت بدنی می ‌توانند به بهبود عملکرد این ناحیه کمک کنند.

تقویت عضلات کف لگن می‌ تواند بخشی از درمان اختلال کنترل مدفوع باشد. منابع پزشکی معتبر مانند Niddk نیز، تمرینات کف لگن از جمله کگل، اصلاح رژیم غذایی و در برخی بیماران بایوفیدبک را از روش‌ های مورد استفاده برای بهبود بی‌ اختیاری مدفوع می‌ دانند. انتخاب روش مناسب به علت و شدت علائم بستگی دارد و بهتر است تمرینات در صورت نیاز با راهنمایی پزشک یا فیزیوتراپیست کف لگن انجام شوند.

تمرینات کگل مقعدی

تمرین کگل که اغلب برای عضلات کف لگن توصیه می شود، برای اسفنکتر مقعدی هم موثر است. برای انجام صحیح این تمرین، باید عضلات مقعد را طوری منقبض کنید انگار می خواهید جلوی خروج گاز را بگیرید. این انقباض را پنج ثانیه نگه دارید، بعد پنج ثانیه شل کنید. ده تکرار در هر جلسه و سه جلسه در روز شروع خوبی است.

یک اشتباه رایج در انجام کگل این است که افراد به جای اسفنکتر، عضلات باسن یا ران را منقبض می کنند. اگر می بینید باسنتان هنگام تمرین حرکت می کند، احتمالا تکنیک درستی ندارید. فیزیوتراپیست کف لگن می تواند تکنیک صحیح را به شما آموزش دهد.

تمرین مقاومت مرحله ای

وقتی کمی پیشرفت کردید، می توانید تمرینات را سخت تر کنید. به جای نگه داشتن ثابت انقباض، سعی کنید انقباض را به صورت موجی از خارج به داخل ایجاد کنید. این تمرین به هماهنگی بهتر بین اسفنکتر خارجی و عضلات کف لگن کمک می کند. همچنین می توانید مدت نگه داشتن انقباض را تدریجا افزایش دهید، از پنج ثانیه به ده و سپس به بیست ثانیه.

پیاده روی و فعالیت بدنی عمومی

فعالیت بدنی منظم، از جمله پیاده روی روزانه، به گردش خون ناحیه لگن کمک می کند و از ضعف عضلانی جلوگیری می کند. ورزش هایی مثل یوگا و پیلاتس به خصوص به دلیل تمرکز بر عضلات مرکزی بدن و کف لگن، برای این هدف مفید هستند.

وضعیت صحیح هنگام دفع

جالب است که نحوه نشستن روی توالت می تواند فشار وارد شده به اسفنکتر را تحت تاثیر قرار دهد. قرار دادن پاها روی یک پله کوچک جلوی توالت، طوری که زانوها بالاتر از باسن باشند، به زاویه طبیعی تری برای دفع کمک می کند و نیاز به فشار کمتری دارد. این وضعیت به ویژه برای کسانی که با یبوست دست و پنجه نرم می کنند مفید است.

بیماری های مربوط به اسفنکتر مقعدی

مشکلات اسفنکتر همیشه ناشی از آسیب مستقیم عضله نیستند. بعضی بیماری‌ ها مانند فیستول یا آسیب‌ های جراحی می‌ توانند به بافت اسفنکتر صدمه بزنند و بعضی اختلالات عصبی یا التهابی نیز عملکرد آن را مختل کنند.

بی اختیاری مدفوع یکی از شایع ترین پیامدهای بیماری های اسفنکتر است. این وضعیت طیف وسیعی دارد، از خروج ناخواسته گاز تا بی اختیاری کامل مدفوع. بی اختیاری مدفوع فقط یک مشکل فیزیکی نیست، بلکه بار روانی و اجتماعی سنگینی هم دارد و کیفیت زندگی را به شدت کاهش می دهد.

پروکتیت، یعنی التهاب راست روده، می تواند عملکرد اسفنکتر را به طور غیرمستقیم تحت تاثیر قرار دهد. در بیماری های التهابی روده مثل کرون و کولیت اولسراتیو، آسیب به ناحیه مقعدی از جمله اسفنکتر می تواند رخ دهد.

آبسه مقعدی و فیستول مقعدی هم با اسفنکتر ارتباط مستقیم دارند. فیستول مقعدی یک مجرای غیرطبیعی است که اغلب از داخل کانال مقعدی شروع می شود و ممکن است از میان بافت اسفنکتر رد شود. جراحی فیستول یکی از چالش برانگیزترین عمل های ناحیه مقعدی است، چون باید بین باز کردن مجرا و حفظ سلامت اسفنکتر تعادل ایجاد کرد.

اسپاسم اسفنکتر، که در شرایطی مثل فیشر مقعدی و پروکتالژیا فوگاکس دیده می شود، باعث درد شدید و گاهی ناتوان کننده ای می شود. در پروکتالژیا فوگاکس، اسپاسم های ناگهانی و گذرا اتفاق می افتند که می توانند چند ثانیه تا چند دقیقه طول بکشند. علت دقیق این وضعیت هنوز کاملا شناخته نشده است.

نورودژنراتیو بودن برخی بیماری ها مثل ام اس و پارکینسون هم می تواند بر کنترل اسفنکتر تاثیر بگذارد، زیرا این بیماری ها به مسیرهای عصبی کنترل کننده این ناحیه آسیب می زنند. در این بیماران، مدیریت بی اختیاری بخش مهمی از مراقبت است.

چه زمانی برای مشکلات اسفنکتر مقعدی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بسیاری از افراد با مشکلات اسفنکتر مقعدی سال ها کنار می آیند و به پزشک مراجعه نمی کنند. این تاخیر معمولا به ضرر بیمار است، چون بسیاری از این مشکلات با گذر زمان بدتر می شوند و فرصت درمان زودهنگام از دست می رود. البته تمایز بین علائمی که نیاز فوری دارند و آن هایی که می توانند با ویزیت ساده ارزیابی شوند، اهمیت دارد.

در موارد زیر باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید:

1. خونریزی قابل توجه از مقعد که با تغییر وضعیت یا استراحت متوقف نمی شود

2. درد شدید و ناگهانی در ناحیه مقعد یا پرینه

3. بی اختیاری کامل مدفوع که به تازگی شروع شده

4. تب همراه با درد مقعدی که می تواند نشانه آبسه باشد

5. پارگی قابل مشاهده یا احساس باز بودن ناحیه مقعد بعد از زایمان یا ضربه

6. تورم و قرمزی شدید که سریعا گسترش می یابد

علائم زیر هم باید در زمان مناسب، یعنی ظرف چند هفته، بررسی شوند:

1. بی اختیاری جزئی مدفوع یا گاز که بیش از چهار هفته طول کشیده

2. درد مزمن در ناحیه مقعد که با درمان های خانگی بهتر نشده

3. احساس ضعف تدریجی در کنترل اجابت مزاج

4. هر علامتی در ناحیه مقعد که بعد از زایمان ایجاد شده و باقی مانده

متخصص کولورکتال یا جراح عمومی با تجربه در ناحیه مقعدی اولین انتخاب برای ارزیابی این مشکلات است. ممکن است پزشک برای تشخیص دقیق تر از سونوگرافی اندورکتال، مانومتری مقعدی یا MRI لگن استفاده کند. مانومتری مقعدی فشار داخل مقعد را اندازه می گیرد و اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد واقعی اسفنکتر ارائه می دهد که معاینه فیزیکی به تنهایی نمی تواند آن را مشخص کند.

اسفنکتر مقعدی یک ساختار پیچیده و حیاتی است که وقتی درست کار می کند، معمولا اصلا متوجه وجودش نمی شویم. آسیب یا ضعف آن اما می تواند زندگی روزمره را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. خوشبختانه، با تشخیص به موقع و درمان مناسب، اغلب می توان عملکرد این عضله را به طور قابل توجهی بهبود داد یا حتی به حالت طبیعی برگرداند.