دارو برای فیستول مقعدی | بهترین آنتی بیوتیک و پماد

برای فیستول مقعدی چه دارویی خوبه؟

پاسخ ما این است که هیچ دارویی به تنهایی فیستول را درمان نمی کند. فیستول یک تونل غیرطبیعی بین مجرای مقعد و پوست اطراف آن است و این ساختار فیزیکی با قرص و پماد حل نمی شود. با این حال، دارو درمانی در این بیماری نتایجی دارد.

داروها در سه موقعیت اصلی کاربرد دارند. اول، وقتی عفونت فعال وجود دارد و باید قبل از جراحی کنترل شود. دوم، بعد از عمل برای کاهش التهاب و جلوگیری از عفونت مجدد. سوم، در بیماران مبتلا به کرون که فیستول آنها منشأ التهابی-ایمنی دارد و نیاز به درمان سیستمیک دارند.

داروهایی که در اغلب موارد تجویز می شوند شامل آنتی بیوتیک ها (مثل مترونیدازول و سیپروفلوکساسین)، پمادهای موضعی ضدالتهاب و بی حس کننده، داروهای بیولوژیک برای فیستول مرتبط با کرون، و قرص هایی مثل مسکن ها و ملین ها برای مدیریت علائم هستند. علائم فیستول مقعدی از جمله ترشح چرک، درد و سوزش، اغلب اولین نشانه هایی هستند که بیمار را به دنبال دارو می فرستند؛ اما این علائم صرفا با درمان موضعی آرام می گیرند و ریشه مشکل همچنان باقی است.

دکتر عاطفه دهقانی تفتی: یکی از اشتباهات بیماران ما این است که داروهایی که برای بواسیر یا شقاق مصرف می کردند را برای فیستول هم استفاده می کنند. این دو بیماری متفاوت هستند و رویکرد درمانی شان هم فرق دارد. فیستول یک کانال عفونی است که نیاز به ارزیابی دقیق دارد، نه خود درمانی.

انتخاب دارو به طور کامل به وضعیت بیمار، شدت عفونت، وجود یا نبود بیماری زمینه ای مثل کرون، و مرحله درمان بستگی دارد. تجویز باید توسط متخصص گوارش یا جراح کولورکتال انجام شود.

بهترین پماد برای فیستول مقعدی

پمادها در فیستول مقعدی بیشتر نقش حمایتی دارند تا درمانی. یعنی درد و سوزش را کم می کنند، التهاب موضعی را کاهش می دهند و از تحریک پوست اطراف جلوگیری می کنند. این که کدام پماد برای شما مناسب است بستگی دارد به اینکه دقیقا چه علائمی دارید؛ درد غالب است یا التهاب، یا هر دو. پمادهای رایج برای فیستول مقعدی را در ادامه بررسی می کنیم:

پماد لیدوکائین

لیدوکائین یک بی حس کننده موضعی است و برای کاهش درد ناحیه مقعد استفاده می شود. در مواردی که بیمار هنگام اجابت مزاج یا نشستن درد شدید دارد، این پماد می تواند کمک کند. اما توجه داشته باشید که لیدوکائین فقط درد را موقتا مسدود می کند و هیچ تاثیری روی التهاب یا عفونت ندارد. در ایران با نام های تجاری مختلف در داروخانه ها موجود است و گاهی با نام ژیلوکائین هم شناخته می شود.

یک کاربرد مهم لیدوکائین قبل از پانسمان یا تمیز کردن ناحیه فیستول توسط پزشک است. اعمال آن چند دقیقه قبل از این کار می تواند ناراحتی بیمار را کاهش دهد.

پماد هیدروکورتیزون

هیدروکورتیزون یک کورتیکواستروئید ضعیف است که به کاهش التهاب و خارش موضعی کمک می کند. در فیستول هایی که با التهاب پوست اطراف همراه هستند، این پماد می تواند مفید باشد. استفاده طولانی مدت آن توصیه نمی شود چون پوست را نازک می کند و ممکن است ترمیم طبیعی بافت را دچار اختلال کند. تجویز پزشک برای آن الزامی است.

پماد کلسیوم دوبسیلات

این پماد برای بهبود گردش خون موضعی و کاهش التهاب عروقی استفاده می شود. در برخی موارد فیستول که با دیلاتاسیون عروقی همراه است، ممکن است تجویز شود. شواهد بالینی برای اثربخشی آن در فیستول مقعدی محدود است و بیشتر در شقاق و بواسیر کاربرد دارد.

پماد نیترات نقره

نیترات نقره یک ماده قدیمی است که در برخی پروتکل های درمانی برای کمک به بستن مسیر فیستول های کوچک و سطحی استفاده می شود. تاثیر آن با کوتریزه کردن بافت مسیر فیستول است. استفاده از آن باید دقیقا توسط پزشک انجام شود چون اگر اشتباه اعمال شود می تواند به بافت سالم آسیب بزند.

پماد مترونیدازول موضعی

مترونیدازول به شکل موضعی هم وجود دارد و برای کاهش ترشح و بوی ناشی از عفونت بی هوازی در ناحیه فیستول کاربرد دارد. در بیماران مبتلا به فیستول که بیماری کرون دارند، ترکیب فرم موضعی و خوراکی مترونیدازول گاهی همزمان تجویز می شود. استفاده بلندمدت از فرم موضعی نسبت به فرم خوراکی عوارض سیستمیک کمتری دارد.

غلظت معمول مترونیدازول موضعی 10 درصد است. این فرم دارویی در ایران به صورت گسترده در داروخانه ها موجود نیست و گاهی نیاز به تهیه از داروخانه های تخصصی یا داروسازی بیمارستانی دارد.

پماد سوکرالفیت

سوکرالفیت در اصل یک داروی محافظ مخاط است که برای زخم معده ساخته شده، اما برخی متخصصان آن را به صورت موضعی در اطراف فیستول برای تسهیل ترمیم بافت تجویز می کنند. پایه علمی این کاربرد در حال بررسی است و نباید بدون تجویز پزشک استفاده شود.

نحوه استفاده از پمادها

نحوه مصرف پماد در فیستول مقعدی تفاوت هایی با استفاده معمولی دارد. ناحیه مقعد به دلیل حضور میکروب های متعدد و رطوبت بالا، محیط خاصی است و رعایت برخی نکات باعث می شود داروی موضعی تاثیر بهتری داشته باشد.

مراحل زیر را قبل و بعد از استفاده از پماد رعایت کنید:

• ناحیه مقعد را قبل از مصرف پماد با آب ولرم بشویید و با یک دستمال نرم و بدون فشار خشک کنید

• اگر پزشک اپلیکاتور داده، از آن استفاده کنید؛ اگر نه، با نوک انگشت مقدار کمی پماد را آرام روی ناحیه آسیب دیده بمالید

• پماد را داخل سوراخ فیستول فشار ندهید؛ فقط روی پوست اطراف و دهانه خارجی آن مالیده شود

• بعد از استفاده دست ها را به خوبی بشویید

• از پوشیدن لباس های تنگ بلافاصله بعد از استفاده پرهیز کنید تا پماد جذب شود

• دوز و تعداد دفعات را دقیقا طبق تجویز پزشک رعایت کنید و به میل خود زیاد یا کم نکنید

پمادهای مقعدی بعد از اجابت مزاج بیشترین اثر را دارند، نه قبل از آن. دلیلش این است که بعد از توالت، ناحیه تمیزتر است و داروی موضعی می تواند بدون مانع با بافت تماس داشته باشد. اگر پماد درد یا سوزش شدیدی ایجاد کرد، مصرف را متوقف کنید و با پزشک مشورت کنید.

نگهداری صحیح پمادها هم مهم است. بیشتر پمادهای مقعدی را باید در دمای اتاق و دور از نور مستقیم خورشید نگه داشت. پمادهایی که تغییر رنگ یا بافت داده اند نباید استفاده شوند. تاریخ انقضا را جدی بگیرید چون ترکیبات فعال دارو بعد از آن ممکن است تجزیه شده باشند.

آنتی بیوتیک برای فیستول مقعدی چه زمانی تجویز می شود؟

آنتی بیوتیک در فیستول مقعدی برای هر بیماری تجویز نمی شود. موارد اصلی شامل وجود آبسه فعال در کنار فیستول، تب و علائم عفونت سیستمیک، بیماران دیابتی یا دارای سیستم ایمنی ضعیف، و همچنین قبل از جراحی برای کاهش بار میکروبی است.

در بیماران مبتلا به کرون، آنتی بیوتیک نه فقط برای کنترل عفونت بلکه به عنوان بخشی از پروتکل درمان التهابی بلندمدت تجویز می شود. در این گروه، مصرف آنتی بیوتیک ممکن است ماه ها ادامه داشته باشد. بعد از عمل جراحی فیستول مقعدی هم در اغلب موارد یک دوره کوتاه آنتی بیوتیک تجویز می شود تا از عفونت زخم جراحی جلوگیری شود. تصمیم گیری برای تجویز آنتی بیوتیک، نوع و مدت آن به عهده پزشک است.

بهترین آنتی بیوتیک برای فیستول مقعدی

دو آنتی بیوتیک بیشتر از بقیه در درمان فیستول مقعدی مورد استفاده قرار می گیرند. انتخاب بین آنها یا ترکیب آنها به نوع میکروارگانیسم های درگیر و وضعیت کلی بیمار بستگی دارد. در ادامه مهم ترین آنها را بررسی می کنیم:

مترونیدازول (Metronidazole)

مترونیدازول در میان رایج ترین آنتی بیوتیک تجویز شده برای فیستول مقعدی است. این دارو علیه باکتری های بی هوازی که در ناحیه روده و مقعد غالب هستند بسیار موثر عمل می کند. دوز معمول بزرگسالان 400 تا 500 میلی گرم سه بار در روز است، اما پزشک ممکن است دوز را بر اساس شرایط بیمار تنظیم کند.

یک ویژگی مهم مترونیدازول این است که در بیماران مبتلا به کرون که فیستول دارند، نه فقط عفونت بلکه التهاب مخاطی را هم تا حدی کنترل می کند. مصرف طولانی مدت (بیشتر از سه ماه) ممکن است با نوروپاتی محیطی همراه باشد، بنابراین باید زیر نظر پزشک باشد. این دارو با الکل تداخل جدی دارد و در دوران حاملگی باید با احتیاط مصرف شود.

سیپروفلوکساسین (Ciprofloxacin)

سیپروفلوکساسین از خانواده فلوروکینولون ها است و علیه باکتری های هوازی گرم منفی که در عفونت های مقعدی نقش دارند موثر است. در بیماران کرونی که فیستول دارند، ترکیب سیپروفلوکساسین و مترونیدازول بیشتر از تک دارویی استفاده می شود چون طیف پوشش میکروبی وسیع تری ایجاد می کند.

دوز معمول 500 میلی گرم دو بار در روز است. این دارو نباید با محصولات لبنی، آنتی اسیدها یا مکمل های آهن همزمان مصرف شود چون جذب آن کاهش می یابد. تاندینیت و آسیب تاندون، به ویژه در افراد بالای 60 سال، از عوارض مهم این دارو است.

مصرف سیپروفلوکساسین در کودکان و نوجوانان در حال رشد توصیه نمی شود چون ممکن است روی غضروف های در حال رشد تاثیر منفی داشته باشد. در زنان باردار یا شیرده هم باید با احتیاط مصرف شود.

آموکسی سیلین-کلاوولانات (Augmentin)

این دارو ترکیبی از یک پنی سیلین و یک مهارکننده بتالاکتاماز است و طیف وسیعی از باکتری ها را پوشش می دهد. در مواردی که عفونت مختلط هوازی-بی هوازی وجود دارد یا بیمار به مترونیدازول یا سیپروفلوکساسین حساسیت دارد، آگمنتین گزینه مناسبی است. اگر مصرف این دارو با اسهال شدید همراه شد باید سریع با پزشک مشورت کنید.

کلیندامایسین (Clindamycin)

کلیندامایسین در مواردی که باکتری های بی هوازی نقش اصلی دارند و بیمار به مترونیدازول پاسخ نداده یا تحمل ندارد استفاده می شود. این دارو خطر کولیت ناشی از کلستریدیوم دیفیسیل را دارد، بنابراین باید با احتیاط تجویز شود و بیمار باید از علائم اسهال شدید آگاه باشد.

قرص های فیستول مقعدی

کنار آنتی بیوتیک ها، قرص هایی هم هستند که برای مدیریت علائم، کاهش التهاب سیستمیک یا بهبود شرایط درمانی در فیستول تجویز می شوند. این داروها عمدتا نقش حمایتی دارند. جدول زیر مرور کوتاهی از این قرص ها و کاربردشان است:

دو نکته مهم درباره این قرص ها وجود دارد. اول اینکه ملین های اسمزی و فیبر مکمل در بسیاری از بیماران فیستولی در عمل تفاوت ایجاد می کنند؛ وقتی مدفوع نرم باشد فشار روی ناحیه فیستول کمتر می شود و درد بعد از توالت کاهش می یابد. این ساده ترین و بی خطرترین اقدام دارویی در کنار درمان اصلی است.

دوم اینکه داروهای سرکوب ایمنی مثل آزاتیوپرین و پردنیزولون فقط برای بیماران کرونی تجویز می شوند و استفاده از آنها بدون تشخیص قطعی کرون می تواند آسیب جدی داشته باشد. عود فیستول بعد از عمل در بیماران کرونی که تحت درمان سرکوب ایمنی نیستند بسیار شایع تر است، به همین دلیل ادامه این داروها بعد از جراحی در بیشتر پروتکل های درمانی توصیه می شود.

پروبیوتیک ها هم در کنار درمان های دارویی گاهی توصیه می شوند. مصرف آنتی بیوتیک تعادل میکروبیوم روده را بر هم می زند و پروبیوتیک می تواند در بازگرداندن این تعادل موثر باشد. با این حال شواهد بالینی قوی برای اثربخشی مستقیم پروبیوتیک روی فیستول وجود ندارد.

عوارض قرص های فیستول مقعد چیست؟

هر دارویی می تواند عوارض داشته باشد و قرص های تجویزی در فیستول مقعدی هم از این قاعده مستثنی نیستند. شدت و نوع عوارض به دارو، دوز و مدت مصرف بستگی دارد. عوارض اصلی که باید از آنها آگاه باشید این موارد هستند:

1. اختلالات گوارشی: تهوع، اسهال، درد شکم و از دست دادن اشتها از شایع ترین عوارض آنتی بیوتیک هایی مثل مترونیدازول و آموکسی سیلین هستند

2. دیس بیوز روده: آنتی بیوتیک ها میکروبیوم روده را تغییر می دهند و ممکن است رشد بیش از حد قارچ یا کلستریدیوم دیفیسیل را تحریک کنند

3. نوروپاتی محیطی: استفاده طولانی مدت از مترونیدازول ممکن است با بی حسی، گزگز یا ضعف در دست و پا همراه باشد

4. آسیب تاندون: سیپروفلوکساسین خطر پارگی تاندون، به خصوص تاندون آشیل را در برخی بیماران افزایش می دهد

5. حساسیت و واکنش آلرژیک: کهیر، خارش، تورم لب و حلق، و در موارد نادر شوک آنافیلاکتیک ممکن است بعد از مصرف هر آنتی بیوتیکی رخ دهد

6. سرکوب ایمنی: داروهایی مثل آزاتیوپرین سیستم ایمنی را ضعیف می کنند و خطر عفونت های فرصت طلب را بالا می برند

7. عوارض کبدی: برخی داروهای سرکوب ایمنی مثل آزاتیوپرین و بعضی آنتی بیوتیک ها می توانند آنزیم های کبدی را بالا ببرند

8. عوارض استروئیدها: پردنیزولون اگر بلندمدت مصرف شود با افزایش وزن، پوکی استخوان، افزایش فشار خون و اختلال قند خون همراه است

در صورتی که هر کدام از این علائم را بعد از شروع دارو تجربه کردید، به ویژه اسهال شدید که بیش از دو روز ادامه دارد، واکنش پوستی، یا بی حسی اندام ها، باید فورا با پزشک تماس بگیرید. قطع خودسرانه دارو هم توصیه نمی شود مگر در موارد اورژانسی.

درباره تداخل دارویی هم باید هوشیار بود. مترونیدازول با وارفارین تداخل دارد و ممکن است اثر ضد انعقاد آن را تقویت کند. سیپروفلوکساسین هم با برخی داروهای قلبی مثل آمیودارون و برخی ضدافسردگی ها تداخل دارد. حتما لیست همه داروهایی که مصرف می کنید را به پزشک بدهید.

چه زمانی پماد و قرص ها برای فیستول مقعدی کافی نیستند؟

اگر بعد از چند هفته درمان دارویی ترشح، درد یا التهاب کاهش پیدا نکرده، این نشانه ای است که دارو به تنهایی کفایت نمی کند. فیستول های پیچیده، چندشاخه ای، یا آنهایی که آبسه بزرگ دارند اصولا با دارو قابل کنترل نیستند و نیاز به مداخله جراحی دارند.

طبق اطلاعات NHS نیز، فیستول‌ های مقعدی معمولا خود به‌ خود بهبود پیدا نمی‌ کنند و در بسیاری از موارد به جراحی نیاز دارند.

در بیماران کرونی وضعیت کمی متفاوت است. برخی از این بیماران با ترکیب داروهای بیولوژیک مثل اینفلیکسیماب و مدیریت التهاب سیستمیک می توانند فیستول را در حالت غیرفعال نگه دارند، اما این هم به معنای درمان قطعی نیست. درمان دارویی در کرون بیشتر به کاهش ترشح و جلوگیری از پیشرفت کمک می کند.

داروها وقتی بیشترین ارزش را دارند که به عنوان بخشی از یک پروتکل درمانی کامل دیده شوند؛ نه جایگزین جراحی، بلکه مکمل آن. اگر متخصص گوارش یا جراح کولورکتال جراحی را توصیه کرده، تاخیر در آن با امید به اینکه دارو کارساز باشد می تواند وضعیت را پیچیده تر کند.

یک اشتباه رایج در میان بیماران این است که وقتی دارو علائم را کاهش داد، فکر می کنند فیستول درمان شده است. کاهش درد یا ترشح به معنای بسته شدن مسیر فیستول نیست. مسیر فیستول همچنان باقی است و با اولین فرصت ممکن است دوباره علامت دهد یا عفونت جدیدی ایجاد کند.

بهترین نتیجه درمان دارویی زمانی حاصل می شود که توسط متخصص و در کنار سایر اقدامات درمانی تجویز شود. شناخت کافی از داروهایی که مصرف می کنید، رعایت دوز صحیح، و پیگیری منظم با پزشک سه اصل اساسی است که نباید نادیده گرفته شود.