زخم مقعدی چیست؟ | درمان خانگی زخم مقعد + پماد

زخم مقعدی چیست؟

زخم مقعدی به ایجاد یک ناحیه آسیب دیده یا زخمی در پوست اطراف مقعد یا پوشش داخلی کانال مقعد گفته می شود. این زخم ممکن است از نظر اندازه، شکل و عمق با یکدیگر متفاوت باشد و بسته به علت ایجاد، علائمی مثل درد، خونریزی، سوزش، ترشح یا تغییرات پوستی ایجاد کند. در واقع، زخم مقعدی یک بیماری مشخص با تنها یک علت نیست و عوامل مختلفی می توانند باعث ایجاد آن شوند.

زخم مقعدی ممکن است از نظر ظاهر شبیه شقاق مقعدی باشد، اما این دو لزوما یک مشکل واحد نیستند. شقاق مقعدی به یک پارگی یا زخم خطی در پوشش کانال مقعد گفته می شود، در حالی که زخم مقعدی می تواند به دلایل مختلفی مانند التهاب، عفونت، آسیب یا تحریک مداوم ایجاد شود. بعضی بیماری های گوارشی و پوستی و در موارد نادرتر، برخی بیماری های جدی تر نیز می توانند در ایجاد زخم مقعدی نقش داشته باشند.

محل و ظاهر زخم هم می تواند سرنخ مهمی برای پیدا کردن علت آن باشد. برای مثال، بعضی زخم ها در اثر آسیب یا تحریک مداوم ناحیه و مشکلات مربوط به دفع ایجاد می شوند. در مقابل، زخم هایی که ظاهر غیر معمول دارند، تعدادشان زیاد است، در محل های غیرمعمول ایجاد شده اند یا با وجود درمان بهبود پیدا نمی کنند، ممکن است با بیماری های زمینه ای مانند بیماری کرون، برخی عفونت ها و در موارد نادر بدخیمی ارتباط داشته باشند. در چنین شرایطی بررسی دقیق تر توسط پزشک اهمیت بیشتری پیدا می کند.

به همین دلیل، صرف دیدن یک زخم در ناحیه مقعد نمی توان علت آن را مشخص کرد. پزشک معمولا با توجه به علائم، سابقه پزشکی و یافته های معاینه تصمیم می گیرد که آیا بررسی های بیشتری لازم است یا خیر. بسته به شرایط، ممکن است آزمایش، آندوسکوپی یا نمونه برداری برای مشخص شدن علت زخم و انتخاب درمان مناسب انجام شود.

علت ایجاد زخم مقعدی

دلایل متعددی می توانند باعث ایجاد زخم مقعدی شوند، اما در بیشتر موارد ریشه مشکل به نوعی فشار یا آسیب مکانیکی به بافت حساس کانال مقعد برمی گردد. گاهی هم یک بیماری زمینه ای یا عفونت، زمینه ساز این وضعیت است. شناخت علت دقیق، تاثیر زیادی روی انتخاب روش درمان دارد؛ به همین دلیل در ادامه مهم ترین عوامل ایجاد زخم مقعدی را جداگانه بررسی می کنیم.

یبوست مزمن

یبوست مزمن و عبور مدفوع سفت و حجیم، شایع ترین علت زخم مقعدی است. وقتی مدفوع خیلی سفت باشد، عبور آن از کانال مقعد باعث کشیدگی و پارگی بافت نازک این ناحیه می شود. زور زدن مکرر هم فشار اضافی روی همین بافت وارد می کند و احتمال آسیب را بیشتر می کند.

اسهال مزمن یا مکرر

برخلاف تصور رایج، اسهال طولانی مدت هم می تواند باعث زخم مقعدی شود. تماس مکرر و تحریک کننده مدفوع شل با پوست حساس مقعد، به مرور زمان التهاب ایجاد می کند و در نهایت به ترک در این ناحیه منجر می شود.

کاهش جریان خون و اسپاسم اسفنکتر

عضله اسفنکتر داخلی مقعد در برخی افراد به صورت غیرارادی دچار اسپاسم می شود. این اسپاسم فشار داخل کانال مقعد را بالا می برد و جریان خون به بافت را کم می کند؛ همین کاهش خون رسانی باعث می شود زخم دیرتر ترمیم شود، حتی اگر علت اولیه برطرف شده باشد.

زایمان طبیعی

در برخی زنان، به خصوص بعد از زایمان طبیعی همراه با اپیزیاتومی یا پارگی پرینه، احتمال بروز زخم مقعدی در قسمت جلویی مقعد افزایش پیدا می کند. فشار وارده حین زایمان می تواند به بافت اطراف مقعد هم آسیب برساند.

بیماری های التهابی روده

بیماری هایی مثل کرون می توانند باعث ایجاد زخم های مقعدی شوند که گاهی محل غیرمعمولی دارند و لزوما دردناک هم نیستند. در این افراد، درمان بیماری زمینه ای معمولا در بهبود زخم هم نقش مهمی دارد.

عفونت ها و رابطه جنسی مقعدی

عفونت های مقاربتی، سل و حتی رابطه جنسی مقعدی بدون رعایت نکات ایمنی، از دیگر عواملی هستند که می توانند به ناحیه مقعد آسیب برسانند. در این موارد، درمان معمولا نیاز به بررسی تخصصی تر دارد.

زخم مقعدی نشانه چیست و چه علائمی دارد؟

علائم زخم مقعدی معمولا به قدری مشخص است که خیلی از افراد همان بار اول متوجه مشکل می شوند. شاخص ترین نشانه، دردی تیز و سوزشی است که درست حین اجابت مزاج شروع می شود و گاهی تا چند ساعت بعد هم ادامه پیدا می کند.

این ویژگی یکی از تفاوت های مهم زخم مقعدی با هموروئید است؛ چون هموروئید یا بواسیر بیشتر با خونریزی نسبتا بدون درد همراه است، در حالی که زخم مقعدی درد قابل توجهی ایجاد می کند. برای اینکه بهتر متوجه علائم این وضعیت شوید، در ادامه به مهم ترین آنها اشاره می کنیم.

• درد تیز و سوزشی حین و بعد از اجابت مزاج

• خونریزی روشن و کم حجم روی مدفوع یا دستمال توالت

• ترک یا خط قابل مشاهده در پوست اطراف مقعد

• خارش، سوزش یا احساس ناراحتی مداوم در ناحیه

• اسپاسم عضله اسفنکتر که درد را تشدید می کند

• در موارد مزمن، وجود زائده پوستی کوچک در لبه زخم

شدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است؛ بعضی ها فقط یک ناراحتی خفیف حس می کنند و بعضی دیگر درد آنقدر شدید است که از رفتن به توالت هم واهمه دارند. همین ترس از درد، خودش می تواند یبوست را تشدید کند و یک چرخه معیوب بسازد.

اگر همراه با این علائم، خونریزی زیاد، تب یا ترشح غیرعادی هم مشاهده کردید، بهتر است به جای درمان خانگی، هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید تا علت دقیق مشخص شود.

تشخیص زخم مقعد به چه صورت است؟

تشخیص زخم مقعدی در بیشتر موارد چندان پیچیده نیست و پزشک معمولا با شرح حال و یک معاینه ساده می تواند متوجه مشکل شود. با این حال، هدف از این بررسی فقط دیدن زخم نیست؛ پزشک تلاش می کند علت زمینه ای را هم شناسایی کند، مخصوصا اگر زخم در محل غیرمعمولی قرار داشته باشد یا به درمان های معمول جواب نداده باشد. مراحل معمول تشخیص را می توان به این صورت خلاصه کرد.

1. گرفتن شرح حال کامل درباره الگوی اجابت مزاج، شدت درد و سابقه خونریزی

2. معاینه ظاهری ناحیه مقعد برای مشاهده مستقیم زخم یا زائده پوستی

3. معاینه با انگشت (توشه رکتال) که در صورت درد شدید ممکن است به تعویق بیفتد

4. آنوسکوپی برای بررسی دقیق تر داخل کانال مقعد

5. در موارد مشکوک، کولونوسکوپی یا نمونه برداری برای رد بیماری هایی مانند کرون یا سرطان

در بیشتر موارد ساده، همین مراحل اول برای تشخیص کافی است و نیازی به آزمایش های تخصصی تر نیست. اما وقتی زخم با وجود چند هفته درمان خانگی بهبود پیدا نکند، یا همراه با کاهش وزن دیده شود، پزشک احتمالا بررسی های تکمیلی را پیشنهاد می دهد.

این موضوع نباید نگران کننده باشد؛ هدف فقط اطمینان از این است که زخم نشانه یک مشکل جدی تر نیست. تشخیص درست از همان ابتدا، مسیر درمان را هم کوتاه تر و مطمئن تر می کند.

درمان زخم مقعدی در خانه (درمان خانگی)

بخش بزرگی از زخم های مقعدی، به خصوص در مرحله حاد، فقط با چند تغییر ساده در سبک زندگی و رژیم غذایی بهبود پیدا می کنند. هدف اصلی درمان خانگی، نرم کردن مدفوع و کاهش فشار روی بافت آسیب دیده است تا زخم فرصت ترمیم پیدا کند.

Mayo Clinic توصیه می‌ کند برای نرم نگه داشتن مدفوع، مصرف فیبر و مایعات افزایش پیدا کند و از زور زدن هنگام اجابت مزاج پرهیز شود. این مرکز همچنین حمام آب گرم ۱۰ تا ۲۰ دقیقه‌ ای، چند بار در روز و به‌ خصوص بعد از اجابت مزاج را برای کمک به آرام شدن اسفنکتر و بهبود زخم مقعدی پیشنهاد می‌ کند.

البته این روش ها جایگزین تشخیص پزشکی نیستند، ولی می توانند نقطه شروع خوبی باشند. در ادامه، مهم ترین روش های درمان خانگی زخم مقعدی را با جزئیات بیشتری بررسی می کنیم.

افزایش فیبر غذایی

مصرف کافی فیبر از طریق میوه، سبزیجات و غلات کامل، حجم و نرمی مدفوع را افزایش می دهد و فشار حین اجابت مزاج را کم می کند. بسیاری از متخصصان گوارش، افزایش تدریجی فیبر را نسبت به تغییر ناگهانی رژیم غذایی ترجیح می دهند، چون تغییر سریع گاهی باعث نفخ یا ناراحتی گوارشی می شود.

نوشیدن آب کافی

کم آبی بدن یکی از عوامل ساده اما مهم در تشدید یبوست است. نوشیدن آب به میزان کافی در طول روز، به نرم ماندن مدفوع کمک می کند و اثر فیبر غذایی را هم بهتر می کند. میزان دقیق نیاز به آب در افراد مختلف متفاوت است و بهتر است متناسب با شرایط جسمی هر فرد تنظیم شود.

حمام نشسته با آب گرم

حمام نشسته یا سیتز باث، یکی از موثرترین روش های کاهش درد و اسپاسم عضله اسفنکتر است. برای این کار، معمولا حدود ده تا پانزده دقیقه، دو تا سه بار در روز و به خصوص بعد از اجابت مزاج، باسن را در آب ولرم قرار می دهند. دمای آب نباید داغ باشد چون ممکن است تحریک بیشتری ایجاد کند.

اصلاح وضعیت نشستن روی توالت

زاویه بدن حین اجابت مزاج تاثیر زیادی روی میزان فشار وارده به مقعد دارد. قرار دادن یک زیرپایی کوتاه زیر پاها و رساندن زانوها به سطحی بالاتر از باسن، وضعیتی شبیه به اسکات ایجاد می کند که مسیر خروج مدفوع را صاف تر می کند و نیاز به زور زدن را کم می کند.

پرهیز از زور زدن و نگه داشتن مدفوع

زور زدن بیش از حد، فشار مستقیمی روی زخم وارد می کند و بهبود آن را کندتر می کند. از طرف دیگر، نگه داشتن مدفوع به خاطر ترس از درد هم باعث سفت تر شدن آن می شود؛ بهتر است به محض احساس نیاز به توالت رفت و فشار زیادی هم وارد نکرد.

رعایت بهداشت ناحیه

شستشوی ملایم ناحیه مقعد با آب ولرم بعد از اجابت مزاج، به جای استفاده از دستمال توالت خشک یا معطر، می تواند تحریک پوست را کم کند. خشک کردن با ضربه های ملایم حوله، بهتر از مالیدن است.

فعالیت بدنی منظم

پیاده روی روزانه یا حرکات ورزشی ساده، حرکات روده را تحریک می کند و به پیشگیری از یبوست کمک می کند. نیازی به ورزش سنگین نیست؛ حتی بیست تا سی دقیقه پیاده روی هم می تواند تاثیر قابل توجهی داشته باشد.

درمان خانگی زخم مقعدی در اثر یبوست

وقتی علت اصلی زخم مقعدی یبوست باشد، درمان خانگی باید بیشتر روی نرم کردن مدفوع و بهبود عملکرد روده متمرکز شود. بخشی از روش هایی که پیش تر گفته شد، مثل افزایش فیبر، نوشیدن آب کافی و حمام نشسته، برای این حالت هم کاربرد دارند و نیازی به تکرار آنها نیست. اما در کنار این موارد، چند روش تکمیلی و درمان گیاهی زخم مقعدی در اثر یبوست هم وجود دارد که مخصوص همین علت اند و کمتر درباره آنها صحبت می شود.

دانه کتان و اسفرزه

دانه کتان و اسفرزه از منابع خوب فیبر محلول هستند که وقتی با آب مخلوط شوند، حالتی ژل مانند پیدا می کنند و به نرم شدن مدفوع کمک می کنند. مصرف روزانه یک تا دو قاشق غذاخوری از این دانه ها، همراه با آب کافی، برای بسیاری از افراد مبتلا به یبوست مفید گزارش شده است.

آلوئه ورا

ژل آلوئه ورا هم به صورت خوراکی و هم موضعی استفاده می شود. به صورت موضعی ممکن است به کاهش التهاب پوست اطراف زخم کمک کند، اما مصرف خوراکی آن باید با احتیاط و ترجیحا بعد از مشورت با پزشک انجام شود، چون در برخی افراد می تواند دل درد یا اسهال ایجاد کند.

آلو بخارا و آب آلو

آلو بخارا یکی از شناخته شده ترین ملین های طبیعی است و می تواند بدون عوارض جدی، به منظم شدن اجابت مزاج کمک کند. مصرف چند عدد آلو بخارا یا یک لیوان آب آلو در طول روز، برای خیلی از افراد نتیجه قابل قبولی داشته است.

پروبیوتیک ها

مطالعات اخیر نشان داده اند که تعادل باکتری های روده می تواند روی سرعت حرکات روده هم اثر بگذارد. مصرف ماست پروبیوتیک یا مکمل های پروبیوتیک، در برخی افراد به بهبود یبوست مزمن کمک کرده است، هرچند این تاثیر در همه افراد به یک اندازه نیست.

احتیاط درباره گیاهان ملین محرک

گیاهانی مثل سنا، اگرچه به سرعت اثر می گذارند، اما استفاده طولانی مدت و بدون نظارت از آنها توصیه نمی شود؛ چون روده به مرور به این نوع تحریک عادت می کند و ممکن است بدون آن، عملکرد طبیعی خودش را از دست بدهد. بهتر است این دسته از گیاهان فقط برای مدت کوتاه و طبق مشورت پزشک استفاده شوند.

پماد درمان زخم مقعدی در اثر یبوست

در کنار اصلاح رژیم غذایی، استفاده از یک لایه محافظ روی زخم هم می تواند مفید باشد. پمادهای ساده ای مثل وازلین یا زینک اکساید، با ایجاد یک پوشش نازک، از تماس مستقیم مدفوع با زخم جلوگیری می کنند و درد حین اجابت مزاج را کم می کنند. بهتر است این پمادها کمی قبل و بعد از اجابت مزاج استفاده شوند.

همچنین شیاف های گلیسیرین می توانند با نرم کردن سطح کانال مقعد، عبور مدفوع را راحت تر کنند. با این حال، پمادهای اختصاصی تر برای ترمیم زخم، مثل ترکیبات نیتروگلیسیرین یا مسدودکننده های کانال کلسیم، در بخش بعدی توضیح داده می شوند.

پماد برای درمان زخم مقعدی بزرگسالان

در مواردی که زخم مقعدی صرفا با تغییر رژیم غذایی بهبود پیدا نمی کند، پزشک ممکن است استفاده از یک پماد اختصاصی را هم به درمان اضافه کند. این پمادها معمولا از دو راه عمل می کنند؛ یا با شل کردن عضله اسفنکتر و افزایش جریان خون به بافت، روند ترمیم را سریع تر می کنند، یا با بی حس کردن موضعی، درد را کاهش می دهند.

انتخاب نوع پماد، دوز مصرف و مدت زمان استفاده باید توسط پزشک و متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود. در جدول زیر، خلاصه ای از پمادهای رایج و نحوه عملکرد هرکدام آورده شده است.

مصرف خودسرانه و طولانی مدت هر یک از این پمادها، بدون تجویز پزشک، توصیه نمی شود و ممکن است روند بهبود را پیچیده تر کند.

سایر روش های پزشکی درمان زخم مقعدی براساس علت ایجاد

در بخشی از افراد، زخم مقعدی با وجود رعایت کامل نکات خانگی و استفاده از پماد، همچنان ادامه پیدا می کند یا مزمن می شود. در این شرایط، پزشک بسته به علت اصلی مشکل، یکی از روش های تخصصی تر را پیشنهاد می دهد. انتخاب روش درمان، معمولا به شدت زخم، سابقه بیماری های زمینه ای و پاسخ فرد به درمان های قبلی بستگی دارد.

تزریق بوتاکس

تزریق سم بوتولینوم یا همان بوتاکس به عضله اسفنکتر، یکی از روش هایی است که برای زخم های مزمن با اسپاسم شدید استفاده می شود. این تزریق به صورت موقت اسپاسم عضله را کم می کند و اجازه می دهد جریان خون بهتری به زخم برسد. اثر آن معمولا چند ماه ادامه دارد و نسبت به جراحی، ریسک کمتری برای بی اختیاری مدفوع دارد.

اسفنکتروتومی جانبی داخلی

اسفنکتروتومی جانبی داخلی، یک جراحی کوچک است که در آن بخش کوچکی از عضله اسفنکتر داخلی برش داده می شود تا فشار کانال مقعد کاهش پیدا کند. این روش برای زخم های مزمن و مقاوم به درمان های دیگر، نتیجه خوبی دارد، اما مثل هر جراحی دیگری، احتمال کمی عوارض جانبی از جمله بی اختیاری خفیف و موقت هم دارد که بهتر است پیش از تصمیم گیری با جراح مطرح شود.

درمان بیماری التهابی روده زمینه ای

وقتی زخم مقعدی به دلیل بیماری هایی مثل کرون ایجاد شده باشد، تمرکز اصلی درمان روی کنترل همان بیماری زمینه ای است. در این افراد، جراحی موضعی روی خود زخم معمولا نتیجه پایداری ندارد، مگر اینکه بیماری اصلی هم به خوبی کنترل شده باشد.

فیزیوتراپی کف لگن و بیوفیدبک

در برخی افراد، مشکل اصلی نه خود زخم بلکه عملکرد نامنظم عضلات کف لگن است. در این موارد، جلسات فیزیوتراپی اختصاصی و تمرین های بیوفیدبک می توانند به هماهنگ تر شدن عملکرد این عضلات کمک کنند، به خصوص وقتی درمان های دارویی به تنهایی جواب نداده باشند.

برای زخم مقعدی چه مراقبت هایی در خانه مفید است؟

فراتر از درمان مستقیم زخم، چند عادت روزمره هم می تواند روند بهبود را هموارتر کند. ثابت نگه داشتن ساعت اجابت مزاج، مثلا هر روز صبح بعد از صبحانه، به تنظیم بهتر عملکرد روده کمک می کند و از فشار ناگهانی جلوگیری می کند.

دکتر عاطفه دهقانی تفتی همیشه به بیماران زخم مقعد تاکید می کند که پوشیدن لباس زیر نخی و آزاد، به جای پارچه های تنگ یا مصنوعی، تحریک پوست ناحیه مقعد را کمتر می کند. همچنین بهتر است از صابون های معطر یا محصولات بهداشتی حاوی الکل در این ناحیه استفاده نشود، چون می توانند پوست حساس را بیشتر تحریک کنند.

نکته ای که خیلی وقت ها نادیده گرفته می شود، ارتباط استرس با یبوست است. استرس مزمن می تواند روی حرکات روده اثر بگذارد و یبوست را تشدید کند؛ به همین دلیل مدیریت استرس هم به طور غیرمستقیم در بهبود زخم مقعدی نقش دارد. در نهایت، پرهیز از غذاهای بسیار تند یا ادویه دار در دوره بهبود، می تواند از تحریک بیشتر ناحیه جلوگیری کند.

زخم مقعدی در چه شرایطی نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

با وجود اینکه بیشتر زخم های مقعدی با مراقبت خانگی بهبود پیدا می کنند، در برخی شرایط نباید صرفا به همین روش ها اکتفا کرد. تشخیص به موقع، هم از طولانی شدن ناخواسته درد جلوگیری می کند و هم امکان رد کردن بیماری های جدی تر را فراهم می کند. موارد زیر از جمله نشانه هایی هستند که بهتر است در صورت مشاهده آنها به پزشک مراجعه کنید.

1. خونریزی مقعدی زیاد یا مداومی که با مراقبت خانگی قطع نمی شود

2. دردی که بعد از یک تا دو هفته مراقبت، هیچ بهبودی نشان نمی دهد

3. زخمی که بیش از شش تا هشت هفته ادامه پیدا کرده باشد

4. علائم عفونت مانند تب، ترشح چرکی یا بوی نامطبوع

5. عود مکرر زخم بعد از بهبود اولیه

6. کاهش وزن بدون دلیل مشخص یا تغییر ناگهانی در الگوی اجابت مزاج

7. وجود بیماری زمینه ای مانند دیابت یا بارداری که روند بهبود را کندتر می کند

اگر هر کدام از این موارد را تجربه کردید، بهتر است به جای امتحان کردن روش های مختلف خانگی، هرچه زودتر با پزشک مشورت کنید. در بیشتر موارد، زخم مقعدی مشکل خطرناکی نیست و با تشخیص درست، معمولا در عرض چند هفته قابل کنترل است.

نکته آخر این که رابطه بین یبوست و زخم مقعدی یک چرخه است؛ یبوست باعث زخم می شود و درد ناشی از زخم هم می تواند باعث اجتناب از اجابت مزاج و تشدید یبوست شود. موفق ترین درمان ها معمولا آنهایی هستند که همزمان هم به خود زخم توجه می کنند و هم علت زمینه ای مثل یبوست را اصلاح می کنند. اگر این تعادل رعایت شود، احتمال بازگشت مشکل هم به مراتب کمتر خواهد بود.