بواسیر در زنان | علائم، علت و درمان بواسیر در بارداری

بواسیر یا هموروئید زنان چیست؟

علت بواسیر متورم و برجسته شدن رگ های خونی داخل و اطراف مقعد است که در اثر افزایش فشار مداوم بر این عروق ایجاد می شود. این رگ ها بخشی طبیعی از آناتومی بدن هستند و در فرآیند دفع مدفوع نقش دارند، اما وقتی برای مدتی طولانی تحت فشار قرار بگیرند، دیواره آن ها ضعیف و متورم می شود.

در زنان، عواملی مانند بارداری، زایمان، تغییرات هورمونی دوران قاعدگی و یائسگی، باعث می شود بروز این بیماری الگوی متفاوتی نسبت به مردان داشته باشد. برای نمونه، بسیاری از زنان برای نخستین بار در سه ماهه سوم بارداری یا هفته های نخست پس از زایمان با علائم بواسیر مواجه می شوند، در حالی که پیش از آن هیچ سابقه ای از این بیماری نداشته اند.

علائم بواسیر در زنان

علائم بواسیر در زنان بسته به دوره زندگی، از جمله دوران قاعدگی، بارداری یا یائسگی، می تواند تغییر کند و با بواسیر مردان متفاوت باشد. برخی زنان تنها با خارش خفیف مواجه می شوند و برخی دیگر درد و خونریزی قابل توجهی را تجربه می کنند.

رایج ترین علائمی که زنان مبتلا به بواسیر گزارش می دهند شامل موارد زیر است:

• خونریزی روشن هنگام دفع مدفوع که روی کاغذ توالت یا در کاسه توالت دیده می شود

• خارش، سوزش یا تحریک پوستی در ناحیه مقعد

• احساس توده یا برجستگی نرم در اطراف مقعد

• درد هنگام نشستن یا در حین دفع مدفوع

• ترشح مخاطی و احساس رطوبت مداوم

• تشدید علائم پیش از یا حین عادت ماهانه، به دلیل نوسانات هورمونی و احتباس مایعات

نکته ای که کمتر به آن پرداخته می شود، شباهت میان علائم بواسیر و واریس ناحیه فرج یا واژن است که در برخی زنان باردار به دلیل افزایش فشار خون در عروق لگن رخ می دهد. این دو مشکل با وجود شباهت ظاهری، منشا و روش درمان متفاوتی دارند و تشخیص دقیق آن ها تنها از عهده پزشک برمی آید.

همچنین بسیاری از زنان پس از زایمان طبیعی، علائمی مانند درد و تورم ناحیه مقعد را با آسیب های ناشی از اپیزیاتومی یا پارگی پرینه اشتباه می گیرند، در حالی که ممکن است این علائم ناشی از بواسیر تشدید شده در جریان زایمان باشد. تمایز میان این دو حالت، برای انتخاب روش مراقبتی درست اهمیت زیادی دارد.

علت بواسیر در زنان

فشار مزمن بر رگ های ناحیه مقعد، ریشه اصلی بروز بواسیر است، اما دلایل ایجاد این فشار در زنان تفاوت های قابل توجهی با مردان دارد.

نخستین و مهم ترین عامل، تغییرات هورمونی است. افزایش هورمون پروژسترون، به خصوص در دوران بارداری، باعث شل شدن دیواره رگ های خونی و کاهش حرکت روده می شود که هر دو زمینه ساز یبوست و در نتیجه بواسیر هستند. این هورمون همچنین در نیمه دوم چرخه قاعدگی افزایش می یابد و می تواند توضیح دهد چرا برخی زنان پیش از عادت ماهانه، تشدید علائم بواسیر را گزارش می کنند.

عامل دوم، فشار فیزیکی رحم در حال رشد بر عروق لگن است. با بزرگ شدن رحم در سه ماهه دوم و سوم بارداری، جریان بازگشت خون از پاها و ناحیه لگن به سمت قلب کند می شود و همین موضوع باعث تجمع خون و افزایش فشار در رگ های مقعد می شود.

زور زدن حین زایمان طبیعی نیز از دلایل شایع بواسیر پس از زایمان محسوب می شود. فشار شدید و طولانی در مرحله دوم زایمان، وضعیتی مشابه زور زدن هنگام یبوست شدید ایجاد می کند و می تواند باعث بیرون زدگی ناگهانی بواسیر شود.

سایر عوامل موثر در بروز بواسیر زنان را می توان در فهرست زیر خلاصه کرد:

• یبوست ناشی از مصرف مکمل های آهن در دوران بارداری

• کاهش فعالیت بدنی در ماه های پایانی بارداری یا دوران نقاهت پس از زایمان

• اضافه وزن، به ویژه افزایش وزن بیش از حد توصیه شده در بارداری

• استفاده طولانی مدت از قرص های ضد بارداری هورمونی در برخی زنان

• سابقه خانوادگی بواسیر یا ضعف بافت همبند

• نشستن طولانی مدت پشت میز کار یا هنگام شیردهی به نوزاد

• کاهش استحکام بافت های نگهدارنده عروق در دوران یائسگی

در بسیاری از موارد، ترکیبی از این عوامل به طور همزمان زمینه بروز بیماری را در زنان فراهم می کند، نه یک علت منفرد.

بواسیر در بارداری

بواسیر یکی از شایع ترین شکایات گوارشی دوران بارداری است و بخش قابل توجهی از زنان باردار، به خصوص در سه ماهه سوم و هفته های نخست پس از زایمان، با آن مواجه می شوند.

به نقل از ACOG :
Pregnant women often have hemorrhoids—painful, itchy varicose veins in or around the anus. Hemorrhoids usually get worse right after delivery, then slowly get better during the postpartum period.”

«زنان باردار اغلب دچار هموروئید می‌شوند؛ رگ‌های واریسی دردناک و خارش‌داری که در داخل یا اطراف مقعد ایجاد می‌شوند. هموروئید معمولاً بلافاصله پس از زایمان شدیدتر می‌شود و سپس به‌تدریج در دوران پس از زایمان بهتر می‌شود.»

همان طور که پیش تر اشاره شد، ترکیبی از افزایش پروژسترون، فشار مکانیکی رحم بر عروق لگن و افزایش حجم خون در بدن، زمینه را برای بروز یا تشدید بواسیر در این دوره فراهم می کند. یبوست، که به دلیل کاهش حرکت روده، مصرف مکمل آهن و کاهش فعالیت بدنی در بارداری شایع است، این روند را تسریع می کند.

خبر خوب این است که بواسیر بارداری در بیشتر موارد بی خطر است و پس از زایمان، با کاهش فشار رحم و بازگشت سطح هورمون ها به حالت عادی، خود به خود بهبود می یابد. با این حال، دوره بهبودی می تواند از چند هفته تا چند ماه متغیر باشد و در برخی زنان، به خصوص کسانی که در بارداری های قبلی نیز سابقه بواسیر داشته اند، ممکن است بیماری پس از زایمان نیز باقی بماند.

نکته مهم برای زنان باردار این است که مصرف هر گونه دارو، حتی پماد های موضعی که بدون نسخه در دسترس هستند، باید با تایید پزشک متخصص زنان انجام شود. بسیاری از درمان های خانگی مانند حمام نشیمنی با آب گرم، افزایش مصرف فیبر و نوشیدن آب کافی، در دوران بارداری بی خطر شناخته می شوند و می توانند در کنترل علائم موثر باشند.

جدول زیر به تفکیک روش هایی که در بارداری ایمن شناخته می شوند و مواردی که نیاز به مشورت با پزشک دارند اشاره می کند:

پس از زایمان نیز، به خصوص در صورت زایمان طبیعی همراه با اپیزیاتومی یا پارگی پرینه، مراقبت از ناحیه مقعد و پرینه باید هم زمان انجام شود تا روند بهبود هر دو ناحیه به درستی پیش برود.

آیا بواسیر در زنان خطرناک است؟

بسیاری از زنان با مشاهده خون در هنگام دفع مدفوع نگران می شوند و این پرسش برایشان مطرح می شود که آیا بواسیر بیماری خطرناکی است یا خیر. پاسخ کلی این است که بواسیر در اکثر موارد بیماری خوش خیم و قابل کنترل به شمار می رود، اما این موضوع نباید باعث نادیده گرفتن علائم شود.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می شود که علائم بواسیر با نشانه های بیماری های جدی تر گوارشی، از جمله بیماری های التهابی روده که در زنان جوان نیز شایع است، یا در موارد نادر تر سرطان کولورکتال، همپوشانی داشته باشد. خونریزی مقعدی که برای نخستین بار رخ می دهد، الگوی آن تغییر کرده یا با کاهش وزن بی دلیل و تغییر عادت دفع همراه است، باید هر چه زودتر توسط پزشک بررسی شود.

دکتر عاطفه دهقانی تفتی متخصص جراحی عمومی می‌گوید: خونریزی مقعدی در دوران بارداری یا پس از زایمان نباید تنها به حساب بواسیر گذاشته شود، حتی اگر بیمار پیش تر نیز سابقه این بیماری را داشته باشد، بروز ناگهانی خونریزی شدید، تب، درد فزاینده یا تغییر رنگ ناحیه مبتلا از نشانه هایی است که نباید به بهانه مشغله دوران بارداری یا نگهداری از نوزاد به تعویق بیفتد و لازم است در اسرع وقت معاینه شود.

با وجود این هشدار، واقعیت این است که در قاطع اکثریت موارد، علت خونریزی مقعدی همان بواسیر است، نه بیماری خطرناک تر. تنها راه اطمینان، معاینه بالینی و در صورت نیاز، انجام آزمایش های تکمیلی توسط پزشک است.

وب سایت معتبر Mayo Clinic نیز در این رابطه چنین می‌گوید:
“Don't assume rectal bleeding is due to hemorrhoids, especially if you have changes in bowel habits or if your stools change in color or consistency.”
«تصور نکنید خونریزی مقعدی حتماً به دلیل هموروئید است، به‌خصوص اگر تغییراتی در عادت دفع یا رنگ و قوام مدفوع ایجاد شده باشد.»

عوارض بواسیر در زنان چیست

بی توجهی طولانی مدت به علائم بواسیر می تواند به بروز عوارضی منجر شود که برخی از آن ها، به خصوص در دوران بارداری و پس از زایمان، نیازمند توجه ویژه هستند.

کم خونی فقر آهن یکی از نگران کننده ترین عوارض بواسیر مزمن در زنان است، به خصوص که بسیاری از زنان باردار از پیش نیز در معرض کاهش ذخایر آهن بدن قرار دارند. خونریزی مکرر، هر چند اندک، می تواند این کمبود را تشدید کند و باعث خستگی، سرگیجه و رنگ پریدگی شود.

ترومبوز بواسیر خارجی ، یعنی تشکیل لخته خون در داخل بواسیر، عارضه دیگری است که با درد شدید و ناگهانی همراه است و در برخی موارد، به خصوص در روز های نخست پس از زایمان طبیعی، شدت می یابد.

گیر افتادن یا خفگی بواسیر یا هموروئید داخلی بیرون زده نیز از عوارض جدی است که در آن، خون رسانی به بافت بیرون زده مختل می شود و در صورت عدم رسیدگی به موقع، می تواند به مرگ بافت منجر شود.

جدول زیر عوارض احتمالی بواسیر در زنان و سطح اهمیت هر یک را نشان می دهد:

فراتر از عوارض جسمی، بواسیر مزمن می تواند بر کیفیت زندگی روزمره زنان، به خصوص در دوران شیردهی که نشستن طولانی مدت اجتناب ناپذیر است، تاثیر منفی بگذارد و توجه به درمان به موقع آن اهمیت زیادی دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگرچه بسیاری از موارد خفیف بواسیر با مراقبت خانگی بهبود می یابند، برخی نشانه ها هشدار دهنده هستند و نیاز به بررسی سریع تر پزشک دارند. این نشانه ها عبارت اند از:

• خونریزی شدید یا مداوم که با دفع مدفوع همراه نیست

• دردی که با درمان های خانگی تسکین پیدا نمی کند

• بیرون زدگی بواسیر که قابل بازگشت به داخل نیست

• تب، لرز یا ترشح چرکی از ناحیه مبتلا

• علائم کم خونی مانند خستگی شدید، سرگیجه یا رنگ پریدگی

• بروز خونریزی مقعدی برای نخستین بار در سنین بالای چهل سال یا همراه با سابقه خانوادگی سرطان روده

• عدم بهبود علائم پس از یک تا دو هفته مراقبت خانگی

به زنان باردار توصیه می شود هر گونه علامت جدید یا نگران کننده را در همان ویزیت های معمول دوران بارداری با پزشک متخصص زنان در میان بگذارند، زیرا برخی درمان ها که در حالت عادی بی خطر هستند، ممکن است در بارداری نیاز به احتیاط بیشتری داشته باشند.

درمان بواسیر زنان

انتخاب روش درمانی بواسیر به شدت بیماری، درجه پیشرفت و شرایط خاص بیمار از جمله بارداری یا شیردهی بستگی دارد.

در موارد خفیف تا متوسط، پزشک در گام نخست درمان را با تغییر رژیم غذایی، افزایش مصرف فیبر و استفاده از پماد ها یا شیاف های موضعی حاوی مواد ضد التهاب آغاز می کند. این پماد ها در بیشتر موارد التهاب، خارش و درد را در عرض چند روز کاهش می دهند، اما در دوران بارداری و شیردهی، انتخاب نوع دارو باید با نظر پزشک باشد تا از آسیب احتمالی به جنین یا نوزاد جلوگیری شود.

در صورتی که علائم با درمان های اولیه بهبود پیدا نکند، روش های کم تهاجمی مانند بستن بواسیر با باند لاستیکی، تزریق ماده اسکلروزان یا انعقاد با نور مادون قرمز در مطب پزشک انجام می شود. این روش ها در بیشتر موارد نیاز به بیهوشی کامل ندارند و دوره بهبودی کوتاهی دارند.

برای موارد پیشرفته یا بواسیر درجه سه و چهار که به روش های کم تهاجمی پاسخ نمی دهند، جراحی هموروئیدکتومی گزینه نهایی است. این جراحی برای زنانی که هنوز قصد بارداری مجدد دارند، در بیشتر موارد پس از اتمام دوران باروری یا در صورت ضرورت پزشکی برنامه ریزی می شود، هرچند تصمیم گیری نهایی همیشه بر عهده پزشک معالج و بر اساس شرایط فردی بیمار است.

نکته قابل توجه این است که در بسیاری از زنان، بواسیر مرتبط با بارداری بدون نیاز به مداخله تهاجمی و تنها با گذشت زمان و رعایت مراقبت های ساده بهبود می یابد. به همین دلیل پزشکان در بیشتر موارد پیش از پیشنهاد روش های تهاجمی تر، مدتی را به مراقبت های محافظه کارانه اختصاص می دهند.

درمان بواسیر زنان در خانه

مراقبت های خانگی نقش مهمی در کنترل علائم بواسیر خفیف تا متوسط دارند و در بسیاری از موارد، به خصوص در دوران بارداری، نخستین خط درمان محسوب می شوند.

حمام نشیمنی یا نشستن در آب گرم به مدت ده تا پانزده دقیقه، چند بار در روز، از موثر ترین روش های خانگی برای کاهش التهاب و درد است. این روش برای زنان باردار و همچنین در دوران نقاهت پس از زایمان بی خطر شناخته می شود.

افزایش مصرف فیبر از طریق میوه، سبزی، غلات کامل و حبوبات، همراه با نوشیدن آب کافی در طول روز، به نرم شدن مدفوع و کاهش نیاز به زور زدن کمک می کند. برای زنانی که به دلیل مصرف مکمل آهن دچار یبوست شده اند، مشورت با پزشک درباره تنظیم دوز یا نوع مکمل نیز می تواند مفید باشد.

سایر راهکار های خانگی موثر عبارت اند از:

• استفاده از کمپرس سرد برای کاهش تورم در مراحل حاد

• خوابیدن به پهلو، به خصوص در سه ماهه سوم بارداری، برای کاهش فشار رحم بر عروق لگن

• انجام حرکات کششی و پیاده روی سبک برای بهبود گردش خون

• استفاده از دستمال مرطوب بدون الکل به جای کاغذ توالت خشک

• اجتناب از نشستن یا ایستادن طولانی مدت، به خصوص هنگام شیردهی

• تمرینات کف لگن که علاوه بر کمک به بهبود بواسیر، در بازیابی قدرت عضلانی پس از زایمان نیز موثر است

توجه به این نکته ضروری است که درمان های خانگی جایگزین درمان های تجویزی پزشک نیستند و اگر علائم پس از یک تا دو هفته بهبود پیدا نکرد، مراجعه به پزشک باید در اولویت قرار بگیرد.

پیشگیری از بواسیر زنان

پیشگیری از بواسیر، به خصوص برای زنانی که در آستانه بارداری هستند یا سابقه خانوادگی این بیماری را دارند، بسیار ساده تر از درمان آن است.

رعایت رژیم غذایی سرشار از فیبر، نخستین گام پیشگیرانه به شمار می رود. گنجاندن میوه، سبزی، غلات کامل و حبوبات در برنامه غذایی روزانه، همراه با نوشیدن آب کافی، خطر یبوست را به میزان قابل توجهی کاهش می دهد.

فعالیت بدنی منظم و متناسب با شرایط جسمی، از جمله پیاده روی روزانه یا شنا، به بهبود گردش خون در ناحیه لگن کمک می کند. زنان باردار پیش از شروع هر برنامه ورزشی باید با پزشک خود مشورت کنند تا فعالیتی متناسب با شرایط بارداری خود انتخاب کنند.

سایر نکات پیشگیرانه را می توان به این شکل خلاصه کرد:

• خودداری از زور زدن بیش از حد هنگام دفع مدفوع

• عدم به تعویق انداختن نیاز به دفع مدفوع

• محدود کردن زمان نشستن روی توالت

• کنترل وزن و پرهیز از افزایش وزن بیش از حد توصیه شده در بارداری

• تغییر وضعیت نشستن هر یک تا دو ساعت، به خصوص برای زنانی که مشاغل نشسته دارند

• مراجعه منظم به پزشک زنان در طول بارداری برای پیگیری علائم گوارشی

جمع بندی

در نهایت، آگاهی از علائم اولیه بواسیر و مراجعه به موقع به پزشک، نقش تعیین کننده ای در پیشگیری از پیشرفت بیماری و بروز عوارض ناخواسته دارد. بواسیر زنان، به ویژه در دوران بارداری، بخشی طبیعی از تغییرات بدن است که با آگاهی کافی و مراقبت مناسب، قابل کنترل و درمان است. این مطلب تنها جنبه اطلاع رسانی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.

اگر در دوران بارداری، پس از زایمان یا در هر مرحله‌ای از زندگی با علائم بواسیر مانند درد، خونریزی، خارش یا بیرون‌زدگی مواجه شده‌اید، تشخیص و درمان اصولی می‌تواند از تشدید مشکل جلوگیری کند. در کلینیک پارماطب، درمان بواسیر زنان با توجه به شرایط هر فرد و شدت بیماری با استفاده از لیزر انجام می‌شود که دوره نقاهت، درد و خونریزی ندارد. برای بررسی وضعیت و دریافت مشاوره تخصصی، می‌توانید با کارشناسان کلینیک پارماطب در ارتباط باشید.